با وجود این فضاسازی دلنشین، نمی‌توان انکار کرد که خستگی دانش‌آموزان، کلافه‌ کننده بودن برخی مطالب درسی (حتی برای معلم)، رعایت نشدن زمان‌بندی کلاس به دلایل گوناگون و یک پارچه نبودن سطح دانش محصلان، همگی از جنبه‌های یک تصور واقع‌گرایانه از محیط تحصیلی هستند. تمامی دبیران و استادان به این موضوع واقف هستند که تنها سطح علمی بالای یک آموزگار نمی‌تواند باعث دلپذیر شدن ساعات تدریس او باشد، بلکه موضوعی که او را در این امر متمایز می‌کند، مهارت مدیریت کلاس، چگونگی صرف وقت و برنامه‌ریزی زمان تدریس و مهارتی است که در شکل‌گیری یک رابطه‌ی صمیمانه بین خود و دانش‌آموزانش به خرج می‌دهد.

در این مقاله قصد داریم برای آن دسته از معلم‌های ارزشمندی که کیفیت زمان تدریس خود را در اولویت قرار داده‌اند، نکاتی را گردآوری کنیم تا با بهره‌گیری از آن‌ها، به کیفیت مطلوب و فضایی شاد و پویا در کلاس خود برسند.

راهبردهایی برای شاد و پویا نگه داشتن فضای کلاس درس

با ورود دوباره‌ی دانش‌آموزان به مدارس، پس از دو سال آموزش مجازی به دلیل همه‌گیری بیماری کرونا، معلم‌ها و دیگر اعضای کادر آموزش باید به راهکارهایی برای کمک به دانش‌ آموزان سوگوار که در جریان پاندمی برخی از اعضای خانواده، دوستان یا آشنایان خود را از دست دادند، بیاندیشند. در عین حال مدارس باید به دنبال راهکارهایی برای افزایش نشاط در کلاس و برنامه‌ای راهبردی برای بازگرداندن ذهن دانش‌آموزان به فضای درس و مدرسه به صورت حضوری داشته باشند.

در ادامه مجموعه‌ای از راهکارهای عملی برای دستیابی به فضایی شاد و پویا در کلاس‌های درس برای بهره‌گیری معلم‌ها ذکر شده است:

(1) فهرستی از ارزش‌ها، اهداف و علایق دانش‌آموزانتان تهیه‌ کنید

از دانش‌آموزان خود بخواهید که ارزش‌ها، نکات کلیدی مربوط به شخصیت‌ و اهدافشان در آینده را با شما و کلاس در میان بگذارند. این اطلاعات می‌تواند شامل شغل مورد علاقه، اهداف کلی، ارزش‌های اخلاقی و یا مواردی مانند نویسنده، خواننده یا تفریح مورد علاقه‌شان باشد. نسبت به این پاسخ‌ها شنوا باشید و سعی کنید الگوهایی بیابید که در آینده، در تدریس خود مسائل مورد علاقه‌ و توجه‌ دانش‌آموزانتان را به نحوی به کار بگیرید. برای مثال، بر اساس تفریح‌ یا ارزش‌های هر دانش‌آموز تکالیفی شخصی‌سازی‌ شده از آن‌ها بخواهید یا گروه‌بندی کلاسی را متناسب با ویژگی‌های شخصیتی دانش‌آموزان در نظر بگیرید تا بازدهی بیشتری از فعالیت‌های گروهی کسب کنید. مطالعه‌ی راهنمای گام به گام آموزش کار گروهی به دانش آموزان می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد.

(2) ساخت فیلم کوتاه، کلاژ یا تهیه‌ی پادکست 

این یک روش بسیار خوب برای معرفی دانش‌آموزان به یکدیگر و ایجاد صمیمیت بیشتر در محیط کلاس و درنهایت ایجاد فضایی است که دانش‌آموزان را بیشتر با محیط درگیر می‌کند. بسته به موضوع درس و شرایط آن، از دانش‌آموزان خود بخواهید با استفاده از عکس یا ضبط ویدیویی کوتاه و یا ضبط یک پادکست (تدوین صوتی) جنبه‌هایی از زندگی خود را شرح دهند. یا در صورتی که این ایده را متناسب با موضوع درس یا یکی از فعالیت‌های مدرسه -برای مثال فعالیت‌های فرهنگی- می‌یابید از آن‌ها بخواهید در استفاده از این ابزار‌ در فعالیت مورد نظر مشارکت کنند.

این پیشنهاد برای درس‌هایی مانند معارف، زبان، ادبیات و … می‌تواند ایده‌ای جذاب باشد. بسیاری از دانش‌آموزان علاقه‌مند به نقد ارزش‌های اخلاقی یا بررسی و معرفی آثار ادبی هستند و مشارکت در غالب این تمرین‌ها را دلپذیرتر می‌یابند. [منبع]

(3) یخ دانش‌آموزان را با بازی و فعالیت‌ باز کنید

در ابتدای دوره، فعالیت‌هایی ترتیب بدهید که دانش‌آموزان از حریم امن خود به گونه‌ای بیرون آمده و مشتاق شوند که اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند. برای تحقق این امر کافی است تمرین‌هایی کوتاه نظیر یک معرفی ساده اما با عنوانی جذاب از آن‌ها بخواهید.

از آن‌ها درخواست کنید که طی دقایقی یا برای جلسه‌ی پیش رو، یک مقاله با عنوان «سه چیز جذابی که در زندگی دیده‌ام» به کلاس ارائه کنند. می‌توانید در صورت امکان این مقاله‌ها را در همان جلسات ابتدایی با توجه به اهداف درس خود، همسو کنید. برای مثال از آن‌ها بخواهید تعداد مشخصی دلیل برای دوست داشتن یا دوست نداشتن درس شما ذکر کنند، آن را نقد کنند و یا به کلاس پیشنهاد بدهند که اگر قرار باشد آن‌ها این درس را تدریس کنند، رویکردشان در کلاس چه خواهد بود.

برای عملی کردن این راهکار می‌توانید مقاله‌ی «چگونه یک کلاس دانش‌آموز محور بسازیم؟» را مطالعه کنید تا دریابید چگونه باید به دانش‌آموزان اجازه دهید در تصمیم‌گیری برای استفاده از روش‌های تدریس و موضوع درس مشارکت داشته باشند.

(4) از روش فکر کردن، هم‌گروه شدن و هم‌فکر شدن استفاده کنید

این مورد می‌تواند به یکی از جذاب‌ترین روش‌های تدریس شما تبدیل شود. یک سوال به دانش‌آموزان خود بدهید و از آن‌ها بخواهید به صورت انفرادی به سوال پاسخ دهند. سپس آن‌ها را گروه‌بندی و درخواست کنید تا با هم‌فکری به یک پاسخ مشترک و صحیح‌تر برسند. در آخر، دو گروه را با هم ادغام کرده و درخواست قبلی را تکرار کنید تا صحیح‌ترین پاسخ حاصل شود، دانش‌آموزان نیز با استفاده از ادبیات مشترک خود به موضوع بحث واقف شوند و کلاس پویاتری داشته باشید.

(5) روش طوفان فکری جالب است، اما ذهن‌نویسی را به آن بیفزایید

احتمالاً با روش استفاده از طوفان فکری در تدریس آشنا هستید. در این روش به صورت گروهی درباره‌ی موضوع مورد بحث، پیشنهاداتی ارائه و شاخه‌هایی اضافه می‌شود. در واقع در این روش با بهره‌گیری از روش‌های متنوعی که هر فرد به یک موضوع نگاه می‌کند، سعی می‌کنیم تا به تمام جنبه‌های آن موضوع مسلط شویم و آن‌ها را پوشش دهیم. این یک روش جذاب است که با اندکی تغییر، رویکرد ذهن‌نویسی از آن حاصل شده است.

در روش ذهن‌نویسی از دانش‌آموزان می‌خواهیم تا قبل از بررسی و نقد یک موضوع، طی یک زمان مشخص شده، پاسخ و راه‌حلی برای یک موضوع بیابند و بعد، آن را با کلاس در میان بگذارند. این رویکرد به ما این امکان را می‌دهد که پاسخ‌های اولیه از یک فیلتر تحلیل و بررسی فردی گذر کنند و بعد در گروه با دیگران در میان گذاشته شوند تا پاسخ‌ها نسب به موضوع واقع‌گرایانه‌تر باشند یا خطای کمتری نسبت به تفکر گروهی که چارچوب ذهنی بازتری دارد داشته باشند.

(6) یادگیری پازلی

این یک تمرین فوق‌العاده برای تقویت مسئولیت‌پذیری و مشارکت در کلاس است. دانش‌آموزان خود را به گروه‌های چهار یا پنج نفره تقسیم کنید، به هر فرد در یک گروه، یه موضوع مشخص برای تحقیق ارائه کنید (عناوین در هر گروه ثابت هستند، به طور مثال اگر سه گروه مجزا داشته باشیم، سه نفر، یک نفر از هر گروه، دارای موضوع یکسان خواهند بود). هنگامی‌ که موعد پایان این تحقیق رسید، افرادی از هر گروه که دارای موضوعات یکسان هستند را در یک گروه قرار بدهید و از آن‌ها بخواهید یافته‌های خود را به اشتراک بگذارند تا اطلاعات‌شان درباره‌ی آن موضوع یکسان‌سازی شود. سپس آن‌ها را به گروه‌های اصلی خود برگردانید تا هر شخص درباره‌ی موضوع خود با تسلط و اطلاعات بیشتر با هم‌گروهی‌های خود صحبت کند و مبحث را به آن‌ها اموزش دهد.

(7) فقط با طرح سوال گفت‌وگو کنید

این روش، مشابه بازی «بیست سوالی» است. دانش‌آموزان تنها با طرح سوال اجازه دارند که موضوع درس یا راه‌حل مورد استفاده در یک موضوع را حدس بزنند. این روش به شما کمک می‌کند تا زاویه‌ی دید دانش‌آموزان را حول محور درس یا موضوع مورد نظر خود درک کنید و آن‌ها را با اهداف خود همسو کنید. [منبع]

نتیجه‌گیری

مدیریت فضای کلاس یکی از چالش‌برانگیزترین جنبه‌های تدریس است که در کنار لذت‌بخش بودن این شغل، می‌تواند بسته به معضل‌هایی که معلم با آن‌ها روبرو است، شاد کردن کلاس را تبدیل به یک خواسته‌ی دشوار یا بالعکس، یک مشارکت دلنشین کلاسی کند.

در این مقاله به هفت مورد از روش‌های کاربردی که با بهره گیری از آن‌ها می‌توان فضای کلاس پویاتری را تشکیل داد، اشاره کردیم. این راهکارها مبتنی بر روش کار گروهی و مشارکت دانش‌آموزان با یکدیگر هستند. بدیهی است که این روش‌ها قالب‌هایی کلی و الهام‌بخش برای فعالیت معلم‌ها هستند و می‌توانند بنا بر صلاحدید دبیران در جزییات تفاوت داشته باشند تا با شخصی‌سازی این روش‌ها، بیشترین و متناسب‌ترین بازخورد کسب شود.

سوال‌های متداول

این نوشته راهکارهایی برای شاد کردن فضای کلاس برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

اما اکنون پژوهش‌های بی‌شماری نشان داده‌اند که ورزش و فعالیت بدنی نقش مهمی در رشد کودکان و نوجوانان دارد و در سطح یادگیری و بهبود مهارت‌های مطالعه در دانش‌آموزان اثرگذار است. بنابراین زنگ ورزش و نوع فعالیت بدنی دانش‌آموزان در مدرسه اهمیت بیشتری یافته است. در این مقاله قصد داریم که درباره‌ی اهمیت ورزش و فعالیت بدنی در رشد فیزیکی و ذهنی کودکان و نوجوانان صحبت کنیم و به رابطه‌ی مستقیم ورزش با سلامت و سطح یادگیری دانش‌آموزان نگاهی بیندازیم.

چرا فعالیت فیزیکی برای دانش‌آموزان اهمیت دارد؟

فعالیت بدنی مناسب و هدف‌مند به بهبود حال روحی و جسمی هر فردی، فارغ از سن و جنسیت، کمک بسیاری می‌کند. اما این فواید در دوران کودکی و نوجوانی که فرد از لحاظ جسمی و ذهنی بیشترین رشد را تجربه می‌کند، از اهمیت دو چندانی برخوردار است.

تأثیر فعالیت بدنی بر سلامت جسم دانش‌آموزان

فعالیت بدنی می‌تواند به چند طریق بر رشد و پیشرفت کودکان و نوجوانان از لحاظ فیزیکی تاثیر بگذارد که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تقویت استخوان‌ها، عضلات و بالا بردن ظرفیت شش‌ها
• بالا بردن هماهنگی و انعطاف بدن
• کمک به تنظیم وزن در کنار تغذیه مناسب
• کاهش چشم‌گیر شانس ابتلا به برخی بیماری‌هایی که در بزرگسالی خود را بروز می‌دهند، از جمله دیابت نوع دو، مشکلات قلبی، سرطان، آلزایمر و …

تأثیر فعالیت بدنی بر سلامت روان دانش‌آموزان

فعالیت بدنی و ورزش تنها به بدن کودکان برای رشد و پیشرفت و جلوگیری از مبتلا شدن به بیماری‌های جسمی کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند بر سلامت روح و روان آن‌ها نیز اثر بگذارد. فعالیت فیزیکی به اشکال مختلفی بر سلامت روان اثر می‌گذارد که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کمک به رشد عملکرد ذهنی که از ابتلای کودکان و نوجوانان به برخی اختلالات روحی مانند بیش‌فعالی، افسردگی و وسواس فکری-عملی جلوگیری می‌کند
• کاهش استرس و اضطراب و ایجاد حس آرامش
• کمک به بالا بردن عزت نفس کودک
• کمک به تنظیم خواب کودکان و جلوگیری از ایجاد مشکلات ناشی از بی‌خوابی یا خواب بیش از حد
• کمک به تمرکز آن‌ها در حین یادگیری
• برقرار کردن ارتباط بهتر با معلم‌ها و دیگر دانش‌آموزان [منبع]

فعالیت بدنی مناسب برای دانش‌آموزان

اکنون که به اهمیت فعالیت‌های بدنی و ورزش پی بردیم، نکته‌ی مهم و ضروری دیگری که باید به آن بپردازیم، تعریف فعالیت بدنی و ورزش مناسب برای کودکان و نوجوانان است. همان‌طور که با هدف‌مند کردن رژیم غذایی کودک و نوجوان می‌توان کاری کرد که از مواد غذایی بهره‌ی بهتری ببرد، به همان شکل با هدف‌مند کردن فعالیت‌های بدنی آن‌ها نیز می‌تواند کمک شایانی به رشد و پرورش کودکان و نوجوانان کرد.

مانند هر امر دیگری، فعالیت بدنی نیز قواعد مخصوص به خود را دارد و باید به نحو درست انجام شود تا نتیجه‌ی مورد نظر حاصل شود. اولین نکته که باید به آن توجه کرد، مقدار زمان مناسب برای فعالیت‌های بدنی است.

چه مدت فعالیت بدنی برای دانش‌آموزان مناسب است؟

تحقیقات نشان داده‌ است که مدت زمان مناسب برای فعالیت بدنی کودکان بالای شش سال، حداقل روزی یک ساعت است. این مدت زمان می‌تواند به چند دوره‌ی کوتاه‌تر تقسیم بشود تا از خسته شدن کودک جلوگیری شود.

در مورد ورزش‌های گروهی نیز بهتر است که ساعت‌هایی که کودک در هفته صرف انجام ورزش می‌کند، نباید از سن کودک بالاتر بروند.

انواع مختلف فعالیت‌های بدنی مناسب برای دانش‌آموزان

ضروری است که والدین مطمئن شوند که کودک در برنامه‌ی ورزشی خود انواع مختلفی از فعالیت‌ها را جای داده است و مکرراً در حال انجام یک فعالیت نیست. متنوع کردن انواع فعالیت‌های بدنی کودک می‌تواند به تقویت قسمت‌های مختلف بدن کمک بکند و همچنین از تکراری و خسته‌کننده شدن فعالیت‌های ورزشی برای کودک و نوجوان جلوگیری کند. چند مثال از فعالیت‌هایی که برای کودکان مناسب تلقی می‌شوند، در ادامه ذکر شده‌اند:

پیاده‌روی یا دویدن

دویدن فعالیتی نیست که والدین بخواهند فرزند خود را به سمت آن سوق بدهند چرا که اکثر کودکان علاقه‌ی زیادی به دویدن دارند. تنها کاری که والدین باید انجام بدهند، هدف‌مند کردن این فعالیت کودکانه است تا فرزندشان از فواید آن بهره‌مند شود.

شنا کردن

اگر فرزند شما قابلیت شنا دارد و از آب نمی‌ترسد، این فعالیت بدنی می‌تواند سود زیادی برای او در بر داشته باشد. نکته‌ی دیگری که باعث تبدیل شنا به یک ورزش عالی برای کودکان می‌شود، این است که شنا به ایجاد عضله کمک می‌کند. چنانچه هوا برای پیاده‌روی و دویدن خیلی گرم باشد، شنا کردن می‌تواند بهترین جایگزین محسوب شود.

دوچرخه سواری

دوچرخه سواری یک ورزش مفرح و عین حال بصرفه است و همچنین یک روش حمل‌ونقل سازگار با محیط‌زیست به حساب می‌آید. اگر امکان دارد، فرزند خود را تشویق به استفاده از دوچرخه برای رفت و آمد به مدرسه بکنید. در این صورت دیگر نیازی نیست که کودک زمان دیگری را به ورزش اختصاص دهد.

برخی فعالیت‌های مربوط به بدنسازی

آن دسته از فعالیت‌های مربوط به رشته‌ی ورزشی بدنسازی که به ساخت عضله و تقویت استخوان‌ها کمک می‌کنند، مانند شنای سوئدی یا بارفیکس برای کودکان و نوجوانان هم مناسب هستند. اگر به هر دلیل امکان ورزش کردن در بیرون از خانه وجود ندارد، کودک می‌تواند این فعالیت‌ها را در خانه انجام دهد. این نوع از فعالیت‌ها به طبع، سخت‌تر و چالش برانگیزتر از انواع دیگر فعالیت‌ها هستند و امکان آن وجود دارد که کودک به آن‌ها علاقه نشان ندهد. تبدیل کردن این فعالیت به مسابقه، چه با والدین یا دیگر اعضای خانواده، می‌تواند باعث ایجاد شوق در کودک شود.

ورزش‌های گروهی مانند فوتبال و بسکتبال

این نوع از فعالیت‌ها احتمالاً ورزش‌هایی هستند که فرزند شما به آن‌ها بیشترین علاقه را نشان می‌دهد. دیدن مسابقات ورزشی مانند جام جهانی فوتبال و یا مسابقات المپیک شوق ورزش کردن را در بیشتر کودکان بیدار می‌کند. ورزش‌های گروهی همچنین به اجتماعی شدن فرزند شما و دوست‌یابی کمک زیادی می‌کند.

نیازی نیست که والدین برنامه‌ریزی پیچیده‌ای برای این فعالیت‌ها داشته باشند چراکه کودکان و نوجوانان به طور طبیعی، شوق و هیجان زیادی برای انجام این ورزش‌ها دارند و می‌توان به راحتی این فعالیت‌ها را در برنامه‌ی کودک و نوجوان جا داد. نکته‌ی دیگر این است که نیازی نیست کودکان و نوجوانان همه‌ی ورزش‌های فهرست بالا را انجام دهند، بلکه دو یا سه نوع فعالیت بدنی برای آن‌ها کافی است و بیشتر از این مقدار، می‌تواند باعث شود که کودک خسته شود و از انجام تمام فعالیت‌ها سر باز بزند.

اصول صحیح ورزش برای دانش‌آموزان

اگر زمانی که کودک و نوجوان به ورزش اختصاص می‌دهد، به طور اصولی و با توجه به قواعد آن ورزش صرف نشود، می‌تواند باعث بی‌اثر شدن فعالیت بدنی و یا حتی آسیب دیدن دانش‌آموز شود. ضروری است که امنیت و سلامتی کودکان و نوجوانان قبل از انجام هر فعالیتی در نظر گرفته شود. از اصول صحیح ورزش برای دانش‌آموزان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

گرم و سرد کردن

اهمیت گرم کردن قبل از انجام فعالیت بدنی و سرد کردن بعد از اتمام آن را به هیچ وجه نمی‌توان نادیده گرفت. گرم کردن و سرد کردن بدن به طور اصولی می‌تواند باعث جلوگیری از آسیب دیدن کودک و نوجوان بشود. از آنجایی که گرم و سرد کردن به اندازه‌ی خود فعالیت، هیجان‌انگیز نیست، ممکن است که کودکان و نوجوان انجان آن‌ها را نادیده بگیرند؛ پس مربیان و یا والدین وظیفه دارند که از گرم و سرد کردن بدن آن‌ها اطمینان خاطر حاصل کنند. مربی یا ولی می‌تواند در این مرحله با دانش‌آموز همراه شود تا به انجام آن مشتاق‌تر شود.

همراه داشتن تجهیزات مورد نیاز و پوشیدن لباس مناسب

همیشه از این که کودکان و نوجوانان لباس مناسب با ورزش موردنظر را به تن داشته باشند، اطمینان حاصل کنید. برخی از ورزش‌ها مانند فوتبال یا اسکیت نیاز به تجهیزات مخصوصی مانند ساق‌بند و یا کلاه ایمنی دارند و همراه نداشتن آن‌ها در حین ورزش می‌تواند باعث آسیب‌دیدگی جدی کودک شود. نکته‌ی دیگر این است که بر تن داشتن لباس‌هایی متناسب با سایز  دانش‌آموز می‌تواند باعث کم شدن میزان خستگی و تعرق کودک و نوجوان شود و آن‌ها را به ورزش علاقه‌مندتر کند.

مصرف کافی آب

همراه داشتن آب کافی در هنگام تمرینات ورزشی، بسیار مهم است. اما اگر فرزند شما به نوشیدن آب در حین ورزش علاقه‌ای نشان نداد، می‌توان از جایگزین‌های دیگری مثل آب میوه‌های طبیعی استفاده کرد. کودکان در حین ورزش کردن مقدار زیادی عرق می‌کنند، پس نیاز است که آب از دست رفته‌ به زودی به بدن باز گردد تا دانش‌آموز با مشکل کم‌آبی مواجه نشود.

در نظر گرفتن خستگی کودک و اختصاص دادن روزهای استراحت

‌‌روزهای استراحت نیز قاعده‌ی مختص به خود را دارند و باید به اندازه‌ی خود فعالیت بدنی جدی گرفته بشوند. ورزش کردن مکرر بدون داشتن استراحت مورد نیاز، باعث می‌شود که کودک در خطر بالای آسیب‌دیدگی قرار بگیرد. درنظر گرفتن حداقل دو روز به منظور استراحت در هفته، این خطر را تا حد بالایی کاهش می‌دهد. [منبع]

نتیجه‌گیری

ورزش و فعالیت بدنی یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی نه‌تنها کودکان و نوجوانان، بلکه هر انسانی است. اما به این دلیل که بیشترین مقدار رشد بدنی و ذهنی در سنین کودکی شکل می‌گیرد، تشویق کودکان به ورزش کردن و مدیریت آن شاید یکی از مهم‌ترین کارهایی باشد که والدین می‌توانند برای سلامت جسمی و روحی کودک خود انجام دهند.

در این مقاله با مدت زمان مناسب برای اختصاص دادن به ورزش و فعالیت بدنی، انواع مختلف فعالیت‌های بدنی و نکاتی که والدین باید در مورد فعالیت‌های ورزشی فرزندانشان در نظر بگیرند، آشنا شدیم.

سوال‌های متداول

این نوشته نقش فعالیت بدنی در سلامت دانش آموزان برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

تشخیص وسواس فکری-عملی در دانش‌آموزان آسان نیست. ممکن است دانش‌آموزان نگرانی‌ها و اضطراب خود را مخفی نگه دارند. ممکن است سعی کنند اعمال وسواس‌گونه‌ی خود را به نحوی انجام دهند که دیگران متوجه آن‌ها نشوند. اما معلم‌ها احتمالاً متوجه می‌شوند که دانش‌آموزی تحت فشار، مضطرب یا مشغول به نظر می‎رسد. یا ممکن است متوجه رفتارهایی شوند که می‌تواند نشانه‌ای از افکار وسواسی اختلال OCD باشد.

در این مقاله ضمن تشریح نشانه‌های مربوط به این اختلال در دانش‌آموزان و تأثیر آن بر پیشرفت تحصیلی آن‌ها، راهکارهایی برای ایجاد شرایط بهتر برای این دانش‌آموزان در مدرسه ذکر شده است.

وسواس‌های فکری اختلال اوسی‌دی در دانش‌آموزان

وسواس‌های فکری او.سی‌.دی در مورد دانش‌آموزان می‌توانند شامل چنین مواردی باشند: نگرانی‌ها یا ترس‌ها (در مورد میکروب‌ها، بیماری، یا صدمه دیدن)، نگرانی در مورد نحوه‌ی قرار گرفتن اشیاء (یکنواخت، متقارن، به ترتیب) و شک‌ها و نگرانی‌های مکرر (اینکه کاملاً مطمئن، بی‌غلط، کامل، یا خاطر جمع باشند).

این اختلال می‌تواند باعث شود که افکار و نگرانی‌های ناراحت کننده بارها و بارها به ذهن خطور کنند. این امر می‌تواند تمرکز دانش‌آموزان روی تکالیف مدرسه یا توجه در کلاس را بسیار دشوار کند.

وسواس‌های عملی اختلال اوسی‌دی در دانش‌آموزان

وسواس‌های عملی (که رفتارهای تشریفاتی نیز نامیده می‌شوند) اقداماتی هستند که دانش‌آموز مبتلا به او.سی‌.دی ممکن است برای رهایی از نگرانی‌ها و تردیدها و اضطراب ناشی از آن‌ها، انجام دهد.

در مدرسه، دانش‌آموزان مبتلا به OCD ممکن است:

• یک سوال را بارها بپرسند یا برای اطمینان خاطر خواهان تکرار مطالب باشند
• تکالیف و تمرین‌های مدرسه را پاک کنند، دوباره بنویسند یا دوباره انجام دهند
• مطالب را دوباره بخوانند یا بارها از نو شروع کنند
• در خواندن مطالب با صدای بلند مشکل داشته باشند
• برخی از تمرین‌ها یا تکالیف را نادیده بگیرند (به دلیل نگرانی یا ترس در مورد اعداد خاص)
• به روشی غیرمعمول یا چند بار مشخص به چیزها ضربه بزنند، قدم بردارند یا اشیاء را لمس کنند
• بارها یک کوله پشتی، کمد یا میز را چک کنند، دوباره چک کنند، دوباره همه‌چیز را بچینند
• به دلیل شستن مکرر، دست‌هایشان ترک خورده باشد
• بیش از حد نیاز چیزها را بشویند یا تمیز کنند
• در انتخاب مشکل داشته باشند و اغلب بگویند «نمی‌دانم»
• برای تکمیل کار خود زمان زیادی صرف کنند

راهنمای معلمین برای کمک به دانش‌آموزان مبتلا به اوسی‌دی

اگر به عنوان معلم با دانش‌آموزی روبرو هستید که علائم ابتلا به او.سی.دی دارد، بسته به سن و نیازهای هر دانش‌آموز و اطلاع از اینکه وی دارای تشخیص OCD از سوی روان‌درمانگر هست یا خیر، این ایده‌ها را در نظر بگیرید:

اگر متوجه رفتارهای تشریفاتی احتمالی شده‌اید که به نظر می‌رسد روی تکالیف دانش‌آموز تأثیر می‌گذارد، به طور خصوصی با دانش‌آموز صحبت کنید. به روشی حمایتی، آنچه را که متوجه شده‌اید به اشتراک بگذارید. به‌عنوان مثال، بگویید: «من متوجه شده‌ام که تو زمان زیادی را صرف بررسی مجدد کار خودت می‌کنی – به قدری که پایان دادن به آن سخت است. این باید برای تو استرس‌زا باشد. چگونه می‌توانم به تو کمک کنم؟»

با والدین دانش‌‎آموز صحبت کنید تا در مورد او بیشتر بدانید. آنچه که متوجه شده‌اید را به اشتراک بگذارید و بپرسید که چگونه می‌توانید به بهترین نحو به رفتارهای دانش‌آموز که ممکن است در مدرسه یا کلاس اتفاق بیفتد، پاسخ دهید.

معلمان همچنین می‌توانند این راهکارها را برای کمک به دانش‌آموزان مبتلا به او.سی.دی، در نظر بگیرند:

• برای انجام تکالیف و تست زدن وقت اضافی بدهند
• برای تکمیل کار دانش‌آموز، کمک بیشتری ارائه کنند
• از یک دانش‌آموز دیگر بخواهند که برای تکمیل یک تکلیف خاص با دانش‌آموز مورد نظر کار کند
• برای دانش‌آموزانی که در یادداشت برداری و گوش دادن در کلاس مشکل دارند (به دلیل نیاز به تصحیح، کامل کردن یا نوشتن مجدد یادداشت‌ها)، جزوه‌ی آماده ارائه بدهند

آموزش به دانش آموزان مبتلا به اختلالات عاطفی و رفتاری آسان نیست، اما درمان مناسب می‌تواند به دانش آموزان مبتلا به OCD کمک کند، با این وجود غلبه بر این اختلال یک فرآیند سریع یا آسان نیست. دانش‌آموزان مبتلا به او.سی.دی معمولاً باید چند ماه یا بیشتر با یک درمانگر کار کنند. برخی نیز برای کمک به مدیریت اضطراب خود، دارو مصرف می‌کنند. [منبع]

علاوه بر مواردی که ذکر شد، معلم‌ها می‌توانند برای کمک کردن به دانش‌آموزان مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی، این روش‌ها را نیز به کار بگیرند:

پیدا کردن مکان مناسب برای نشستن کودک در کلاس

اگر معلم از حضور دانش‌آموزی در کلاس خود مطلع شد که دارای علائم مربوط به اختلال وسواس فکری-عملی است، می‌تواند با تغییر مکان نشستن دانش‌آموز، به تمرکز او در کلاس درس کمک کند. اگر کودکی وسواس فکری مربوط به آلودگی دارد، طبیعی است که نباید در ردیفی قرار بگیرد که نزدیک به سطل آشغال کلاس است. اگر تمرکز کردن در کلاس برای دانش‌آموزی سخت است، پس شاید مناسب باشد که در ردیف میانی کلاس قرار بگیرد، تا از پنجره یا در که باعث حواس‌پرتی او می‌شوند، دور باشد.

عفو کردن کودک از انجام کارهای کلاسی

درست است که مشارکت دادن کودکان در امور کلاسی مثل روخوانی می‌تواند مهارت‌های آن‌ها را بهبود ببخشد و به اجتماعی شدن آن‌ها کمک بکند، اما دانش‌آموزی که از اختلالی مثل وسواس فکری-عملی یا اضطراب و پریشانی رنج می‌برد، در آن لحظه بیشتر از آنکه سود ببرد، رنج می‌کشد. در این رابطه شناسایی نقاط قوت و مقابله با نقاط ضعف دانش‌ آموزان اهمیت زیادی دارد.

در جریان گذاشتن والدین

همانطور که والدین باید با معلم‌ها و کادر آموزشی مدرسه‌ی فرزند خود در ارتباط باشند و در صورت بروز هر اختلال یا مشکلی برای کودک، آن‌ها را در جریان بگذارند تا از آسیب دیدن کودک جلوگیری کنند، معلمان نیز این وظیفه را دارند تا اتفاقاتی که در فضای مدرسه برای کودک رخ می‌دهد را به والدین گزارش دهند. امکان دارد که کودک به یک دلیل فیزیکی مثل کوچک جثه‌تر بودن نسبت به دیگران، توسط دیگر کودکان مورد تمسخر و یا اذیت قرار بگیرد و علائم او در صورت داشتن اختلالی مثل اختلال وسواس فکری-عملی حادتر شود. در این شرایط نیاز است که معلم والدین را در جریان این مسئله قرار دهد. [منبع]

ویژگی‌های اختلال وسواس فکری-عملی در کودکان

اختلال وسواس فکری-عملی می‌تواند تا حدی شدید باشد که باعث پریشانی و یا اختلال در عملکرد شخصی و یا اجتماعی فرد بشود. این اختلال میتواند مردها، زن‌ها و یا حتی کودکان را تحت تأثیر قرار دهد. دربعضی از مواقع، او.سی‌.دی علائم خود را زودتر نشان می‌دهد ولی در اکثر موارد، غالب علایم از سنین 17 تا 20 سالگی پدیدار می‌شوند.

عموم مردم با شنیدن کلمه‌ی وسواس ممکن است به تصویر فردی فکر کنند که فقط بر روی بهداشت و یا سلامت خود به شدت محتاط و حساس است و احساس نیاز چندباره به حمام و یا شستن دست خود می‌کند. اما اختلال وسواس فکری-عملی فقط به این نوع وسواس محدود نمی‌شود و انواع مختلف آن می‌تواند برای هر شخصی در هر سنی اتفاق بیافتد.

متاسفانه امکان ابتلای کودکان به این اختلال نیز وجود دارد. وجود این اختلال در کودکان می‌تواند منجر به کاهش سرزندگی و عملکرد ضعیف درسی آنان بشود. این اختلال در کودکان تا حدی با اختلال مربوط به بزرگسالان تفاوت دارد. وسواس‌های فکری آن‌ها به طبع، بیشتر در مورد موضوعاتی است که ذهن کودکانه‌ی آن‌ها را درگیر می‌کند. در زیر به چند نوع از این وسواس‌های فکری و عملی، اشاره شده است:

آلودگی

آلودگی که شایع‌ترین وسواس کودکان است، می‌تواند باعث این شود که کودک در مدرسه و یا دورهمی‌های خانوادگی از بقیه دوری بکند چرا که از مبتلا شدن به مریضی می‌ترسد. چنین کودکانی از سرفه، عطسه و یا دست زدن به اشیاء کثیف ترس دارند و امکان دارد در مدرسه به طور مداوم پریشان باشند. چنین کودکانی احتمالاً در مدرسه به صورت مداوم درخواست رفتن به سرویس بهداشتی را دارند تا به نظافت شخصی خود برسند.

تفکرات غیرمنطقی

برخی از کودکان شاید نتوانند میان یک اتفاق تصادفی با اتفاقی که دلیلی برای رخ دادن آن‌ وجود دارد، تفاوت قائل شوند. به‌خصوص اگر هنوز زیر 10 سال باشند. امکان دارد که کودک در ذهن خود به صورت کاملاً غیرمنطقی متصور بشود که: «اگه من نمره‌ی خوب نگیرم، مادرم تصادف می‌کند، پس حتماً باید درس بخوانم.» اگر در گذشته به طور تصادفی اتفاقی ناگوار با رفتاری از کودک همزمان شده باشد، کودک فکر می‌کند که او مسبب این اتفاق بوده است و به شکل مکرر به این احتمالات فکر می‌کند.

افکار مربوط به فجایع و بلایا

بسیاری از کودکان شاید به اندازه‌ی کافی صبور نباشند و در صورت ناهماهنگی و یا ناسازگاری، مثل دیر رسیدن والدین به خانه یا مدرسه، به سرعت فکر کنند که فاجعه‌ای اتفاق افتاده ست. شاید فکر کنند که والدین در مسیر، تصادف کشنده‌ای داشته‌اند و یا غذای مسموم مصرف کرده‌اند و در بیمارستان به سر می‌برند. امکان دارد که کودک از معلمین و یا مسئولین مدرسه درخواست تماس با والدین را داشته باشد تا مطمئن بشود که اتفاق هولناکی برای آن‌ها نیفتاده است. در این نوع وسواس، کودک با استرس شدیدی روبرو می‌شود.

افکار فرضی

امکان دارد که کودک به طور مداوم فکر کند که اگر فلان چیز اتفاق بیفتد چه می‌شود؟ مثلاً: «اگه دوستم را هل بدهم چه می‌شود؟»، «اگه از پنچره بپرم پایین چه می‌شود؟» و … . در موارد خاصی امکان دارد که کودک برای راحت شدن از دست افکار فرضی خود، دست به کارهای خطرناکی بزند.

انجام کاری به این دلیل که حس خوبی می‌دهد

در سنین هفت تا نه سال که بیشتر کودکان برای اولین بار علائم اختلال او.سی.‌دی را نشان می‌دهند، شایع است که دست به اعمالی بزنند که خودشان دلیل آن را نمی‌دانند، اما حس خوبی از انجام آن کارها دریافت می‌کنند. امکان دارد که کودک از جویدن ناخن خود یا کندن پوست انگشتان و یا مرتب کردن مداوم لوازم خود حس خوبی بگیرد بدون آنکه بداند دلیل انجان این کارها چیست.

راهنمای والدین برای کمک به کودکان مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی

والدین نقش به سزایی در کمک کردن به کودک مبتلا به او.سی.دی دارند. به جز مراجعه به متخصص و شروع درمان کودک، چند راهکار دیگر برای سهولت بخشیدن به زندگی کودک وجود دارد که در زیر به آن‌ها اشاره کرده‌ایم:

1. تشویق و جایزه دادن در صورت بهبود علائم کودک و صبور بودن در صورت وخیم‌تر شدن شرایط

روند درمان به خودی خود، امری زمان‌بر است و می‌تواند سال‌ها طول بکشد. طبیعی است که در روند درمان، نه تنها کودکان، بلکه هر فردی که سعی در بهتر شدن در زمینه‌ی اختلال روحی روانی خود دارد، بالا و پایین زیادی را تجربه می‌کند. امکان دارد که در مواقعی به نظر برسد که روند درمان به هیچ وجه مفید و کمک کننده نبوده و علائم بهبود پیدا نکرده‌اند. نقش مهمی که والدین در این زمان می‌توانند اجرا کنند این است که در تمام طول روند سعی بر این داشته باشند که درک کافی از موقعیت کودک داشته باشند و در صورت لغزش، به کودک امید بهبود پیدا کردن اختلال را بدهند.

2. همکاری والدین با روان‌درمانگر در روند بهبود و درمان کودک

اگر وضعیت اختلال کودک به حدی شدید بود که نیاز به تراپی‌های منظم و یا تجویز دارو پیدا شد، والدین وظیفه دارند که در خانه مطمئن بشوند که این روند به طور معمول جلو می‌رود. بسیاری از روش‌های تراپی که برای درمان این نوع اختلال‌ها استفاده می‌شوند، سعی بر آن دارند که والدین را در این مسیر دشوار همراه کودک کنند. پس همکاری والدین در این امر، از اهمیت زیادی برخوردار است.

3. مطلع کردن کادر مدرسه و افراد کلیدی زندگی کودک در مورد ابتلا وی به او.سی.دی

کودکان مخصوصاً در سنین زیر 10 سال، به والدین خود بیشترین حس نزدیکی را دارند و امکان دارد رازهایی را با آن‌ها در میان بگذارند، که نتوانند با دیگران به اشتراک بگذارند. در بیشتر مواقع فردی به جز والدین از وضعیت روحی روانی کودک آگاه نیست، پس طبیعی است که والدین باید دیگر افراد کلیدی زندگی کودک را از وضعیت روحی روانی او مطلع کنند. [منبع]

نتیجه‌گیری

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) یک اختلال شایع است که باعث می‌شود فرد مبتلا به صورت جبری دچار وسواس‌های فکری و عملی بشود. وسواس فکری به افکاری گفته می‌شود که ناخواسته وارد ذهن فرد می‌شوند و او را با میزان زیادی از اضطراب و پریشانی مواجه می‌کنند. وسواس عملی یا رفتارهای تشریفاتی نیز به اعمالی گفته می‌شود که فرد برای ساکت شدن و یا حداقل کمتر شدن شدت افکار خود انجام می‌دهد.

اختلال او.سی.دی کودکان را نیز درگیر می‌کند و می‌تواند عملکرد آن‌ها را به طور چشم‌گیری تحت‌تأثیر خود قرار بدهد. ضروری است که والدین و معلم‌ها در صورت مشاهده‌ی علائم مربوط به این بیماری، برای جلوگیری از حادتر شدن آن به متخصصین روان‌درمانگر مراجعه کنند. به یاد داشته باشید که اکثریت اختلال‌های روحی روانی، اگر در کودکی تحت درمان قرار نگیرند، در بزرگسالی شدیدتر و حادتر می‌شوند.

سوال‌های متداول

این نوشته اختلال وسواس فکری عملی (OCD) در دانش‌ آموزان [+راهکارهایی برای معلم ها و والدین] برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

چنین شرایطی برای دانش‌آموزانی که خود را برای آزمون سرنوشت‌ساز کنکور آماده می‌کنند، بسیار آشناست. ممکن است چنین دانش‌آموزانی در برنامه‌ی مطالعاتی خود زمان مناسبی را به استراحت کردن اختصاص ندهند، درحالی‌که درنظر گرفتن وقت کافی برای استراحت و تفریح و استفاده‌ی مناسب از این زمان، می‌تواند راندمان ذهنی دانش‌آموزان را به میزان قابل توجهی بالا ببرد و به آن‌ها کمک کند که مطالب را بهتر درک کنند.

در این مقاله قصد بر این است که به دلایل اهمیت اختصاص زمان‌‌هایی برای استراحت‌ اصولی در برنامه‌ی مطالعاتی دانش‌آموزان و بهترین فعالیت‌هایی که می‎‌توانند در حین استراحت خود انجام بدهند، بپردازیم.

دوره‌های استراحت در حین مطالعه چه اهمیتی دارند؟

چه شما در حال تحصیل و یا در حال کار بوده باشید، بدون شک با مواقعی رو‌به‌رو شده‌اید که در آن نیاز بوده که حجم زیادی از کار را در مدت زمان کوتاهی انجام دهید. دوران امتحانات برای محصلین و دوران تحویل پروژه یا موعد تحویل کار برای افراد مشغول کار، معمولاً زمان‌هایی هستند که فشار درس یا کار باعث می‌شود که فرد ساعت‌ها بدون استراحت مشغول به فعالیت باشد.

اختصاص ندادن زمان‌های مناسب به استراحت در طولانی‌مدت می‌تواند باعث ایجاد احساس خستگی شدید و از پا در آمدن فرد بشود. این از پا در آمدن به‌ نوبه‌ی خود باعث ایجاد استرس می‌شود، بنابراین فرد نمی‌تواند کارهای خود را به موقع تمام کند و در انتها رضایت وی از کار و راندمان فعالیتش کاهش پیدا می‌کند. خوشبختانه، می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب و یادگیری چند تکنیک کاربردی از ایجاد این مشکل جلوگیری کرد و زندگی تحصیلی و کاری بهتری داشت تا دیگر مجبور نباشید به خاطر کمبود وقت و فشار درس، حتی وعده‌های غذایی خود را نادیده بگیرید.

مدت مناسب برای هر دوره استراحت حین مطالعه

یکی از بزرگ‌ترین و شایع‌ترین اشتباهاتی که افراد در مورد داشتن دوره‌های استراحت انجام می‌دهند، ندانستن مدت مناسب آن است. در خیلی از موارد دانش‌آموزان با نداشتن زمان مناسب برای استراحت، به این نتیجه می‌رسند که به اندازه‌ی کافی کارآمد نیستند. اختصاص دادن زمان کم برای استراحت باعث می‌شود که ذهن فرد زمان کافی برای تجدید قوا نداشته باشد و زمانی که برای استراحت اختصاص داده شده است، به طور کامل هدر برود. بدون شک، این هدر رفتن زمان بدون دستیابی به نتیجه‌ی مناسب، برای فردی که تحت فشار درس است، می‌تواند به شدت زیان‌آور باشد.

از سوی دیگر، اختصاص دادن زمان بیش از حد برای استراحت باعث می‌شود که ذهن از هدف اصلی خود دور شود، در پایان زمان استراحت به سختی بتواند دوباره به سمت درس برود و یا حتی خیلی از مطالب قبلی را فراموش کند.

دوره‌های استراحت بین پانزده دقیقه تا نیم ساعت، زمان‌هایی طلایی برای استراحت دانش‌آموزان هستند. استفاده از زمان سنج‌ها (تایمر) می‌تواند به کنترل زمان استراحت کمک کند.

یکی از روش‌های مطالعه‌ی نوینی که با توجه به اهمیت زمان‌های استراحت برای بهبود کیفیت مطالعه‌ شکل گرفته است، روش مطالعه‎ پومودورو است. برای استفاده از این روش مطالعه ابتدا باید تصمیم بگیرید که می‌خواهید چه میزان مطالعه را به انجام برسانید و بعد تخمین بزنید که به چه مدت مطالعه نیاز دارید. سپس کار خود را به پومودوروها (فواصل زمانی) تقسیم کنید. سپس یک زمان‌سنج را روی 25 دقیقه تنظیم و مطالعه‌ی متمرکز را آغاز کنید. بعد از هر 25 دقیقه، یک استراحت کوتاه 5 الی 10 دقیقه‌ای داشته باشید. این روند را تکرار کنید و بعد از 4 پومودورو، 20 تا 30 دقیقه استراحت کنید.

فعالیت‌های مناسب برای انجام در حین استراحت

بعد از درس خواندن به مدت طولانی، شاید وسوسه‌انگیز باشد که فرد در حین استراحت، مستقیم به سراغ بازی‌های ویدیوئی، فیلم و سریال یا شبکه‌های اجتماعی برود و وقت خود را آن گونه بگذراند. اما می‌توان با هدفمند کردن دوران استراحت، سود بیشتری از این زمان‌ها برد. در زیر به چند روش مؤثر برای گذراندن این وقت اشاره کرده‌ایم:

تحرک و فعالیت بدنی

منظور از تحرک و فعالیت بدنی، لزوماً انجام فعالیت‌های ورزشی نیست. پیاده‌روی برای چند دقیقه، بعد از ساکن بودن برای مدت طولانی هم می‌تواند به بهره‌گیری مناسب از زمان استراحت کمک کند. نشستن روی صندلی برای چند ساعت می‌تواند باعث گرفتگی عضلات و ایجاد احساس خستگی شدید شود. می‌توان این احساس خستگی را با چند دقیقه راه رفتن و یا انجام چند حرکت کششی به طور کامل رفع کرد. دلیل دیگری که باعث می‌شود راه رفتن فعالیتی مناسب در زمان استراحت به حساب بیاید این است که در معرض هوای تازه قرار گرفتن، می‌تواند به پاک‌سازی ذهن از پریشانی کمک کند.

چرت زدن

چرت زدن هنگام استراحت در حین مطالعه می‌تواند برای بعضی از افراد که قادر به کنترل مدت زمان خواب خود هستند، بسیار مثمر ثمر باشد. چرت‌هایی که طول آن‌ها بین 10 تا 15 دقیقه است، باعث کاهش استرس و افزایش عملکرد فرد می‌شوند. نکته‌ی مهم این است که از چرت زدن‌های بلند‎مدت پرهیز شود، به این دلیل که آن‌ها باعث به وجود آمدن احساس گیجی و خواب آلودگی در فرد می‌شوند.

مدیتیشن یا مراقبه

انجام مدیتیشن یا مراقبه به طور صحیح می‌تواند باعث خالی شدن ذهن فرد از نگرانی و استرس شود و کسب انرژی مورد نیاز برای ادامه‌ی مطالعه بعد از استراحت، ساده‌تر شود. در افرادی که مشکل اضطراب دارند و یا مبتلا به بیماری‌های روحی روانی هستند، مدیتیشن یک روش بسیار مؤثر برای مقابله با این مشکلات در حین مطالعه است.

اگر هنگام مطالعه تمرکز برای شما دشوار است، می‌توانید با مطالعه‌ی مقاله‌ی «چگونه بدون حواس پرتی درس بخوانیم» راهکارهایی برای افزایش دقت و تمرکز خود بیابید.

صرف میان‌وعده‌های مغذی

رساندن مواد مغذی به مغز در زمان استراحت می‌تواند در بهتر شدن کیفیت مطالعه و افزایش درک مطالب به فرد کمک کند. مهم است که دانش‌آموز تا حد ممکن به جای مصرف غذاهای ناسالم و خوردن خوراکی‌های مضری مثل چیپس و پفک، به صرف غذاهای مقوی و مغذی رو بیاورد. خوردن میوه، سبزیجات و آجیل به آماده‌سازی ذهن برای ادامه‌ی مطالعه بعد از دوره‌ی استراحت کمک می‌کند. اطلاع از «اهمیت تغذیه در عملکرد تحصیلی دانش آموزان» و «غذاهای برتر برای مغز» می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد.

گذراندن وقت با دوستان و عزیزان

گذراندن وقت با عزیزان و انجام فعالیت‌های مفرح مثل بازی‌های فکری و یا گذراندن وقت با دوستان در صورت مطالعه‌ی گروهی، خستگی را دور می‌کند و از حس کسالت ناشی از درس خواندن، می‌کاهد. طی یک روز درس خواندن، نیاز است که برای چند دوره‌ی استراحت در بین ساعات مطالعه برنامه‌ریزی شود. روانشناسان آموزش و مشاوران تحصلی معمولاً توصیه می‌کنند که بعد از هر چهل و پنج دقیقه مطالعه، زمان کوتاهی را به استراحت اختصاص بدهید.

هر دانش‌آموز می‌تواند در طول روز فعالیت‌های مختلفی را در در حین دوره‌های استراحت خود انجام دهد. داشتن فعالیت فیزیکی، میان وعده‌ی مناسب و تفریح در طول روز می‌تواند ترکیب مناسب و مؤثری باشد. [منبع]

نتیجه‌گیری

حقیقت ماجرا این است که ما انسان‌ها تفاوت زیادی با ماشین و ربات‌هایی داریم که می‌توانند ساعت‌های زیادی را بدون استراحت به کار می‌پردازند. مهم است که در مورد توانایی فردی خود در حین درس خواندن، انتظار غیر واقعی نداشته باشیم. طبیعتاً بعد از فعالیت درسی به مدت طولانی، احساس خستگی در هر فردی امری کاملاً طبیعی است.

مدیریت زمان و دوره‌های استراحت به صورت هدفمند کمک زیادی به از بین بردن استرس و بالا رفتن عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان می‌کند. در این مقاله با مدت زمان مناسب برای استراحت آشنا شدیم و از چند فعالیت که می‌توان در حین استراحت انجام داد، آگاهی یافتیم.

سوال‌های متداول

این نوشته اهمیت و نحوه‌ استراحت در طول مطالعه درسی برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

«ترس از دست دادن فرصت» یک پدیده‌ی واقعی است که متاسفانه در عصر فناوری و رواج شبکه‌های اجتماعی در بین نوجوانان افزایش زیادی داشته است و می‌تواند منبع استرس و اضطراب زیادی برای دانش‌آموزان باشد. «ترس از دست دادن فرصت» یا فومو می‌تواند هر فردی را تحت تاثیر قرار دهد ولی بعضی از افراد در معرض خطر بیشتری هستند. در این مقاله سعی بر آن است که با این پدیده‌ی روانشناختی، تاریخچه‌ و راهکارهایی برای مقابله با آن، آشنا شویم.

«ترس از دست دادن فرصت» (FOMO) چیست؟

FOMO مخفف اصطلاح “fear of missing out” به معنای «ترس از دست دادن فرصت» است. فومو که در سال 2013 به فرهنگ لغت انگلیسی آکسفورد اضافه شد، به یک احساس عصبی یا اضطرابی اشاره دارد که در مواقع خاصی در فرد ایجاد می‌شود. در واقع فرد زمانی دچار این اضطراب می‎‌شود که در یک رویداد اجتماعی شرکت نمی‌کند. دلیل این موضوع می‎‌تواند دعوت نشدن به آن رویداد، ناتوانی فرد برای شرکت در رویداد یا به سادگی انصراف خود فرد از شرکت در آن باشد.

به طور کلی، فومو باعث می‌شود افراد تصور کنند که رتبه‌ی اجتماعی پایینی دارند. این باور به نوبه‌ی خود می‌تواند باعث ایجاد اضطراب و احساس حقارت شود.

تاریخچه‎ مختصر پدیده‌ «ترس از دست دادن فرصت»

ایده‌ی اینکه فرد شاید در لحظه‌ی حال از زمان و وقت خود استفاده‌ی بهینه‌ای ندارد و می‌تواند کار جذاب و یا هیجان‌انگیزتری انجام دهد، مسئله‌ای است که مربوط به ذات انسان است و طبیعتاً در تمامی دوران وجود داشته است و می‌توان آثاری از آن را در نوشته‌های تاریخی مشاهده کرد. با این وجود، محققان در دهه‌های اخیر این پدیده را تحت مطالعه و بررسی قرار داده‌اند.

درسال 1996، مقاله‌ای توسط دکتر دن هرمان چاپ شد که در آن وی از این پدیده صحبت کرد و برای اولین بار از اصطلاح «ترس از دست دادن فرصت» یا به انگلیسی “fear of missing out” استفاده کرد. با ظهور و رواج استفاده‌ از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، این پدیده بسیار مشهود و رایج‌تر از گذشته شده است و قاعدتاً بیشتر هم مورد بررسی قرار گرفته است.

همه‌گیری «ترس از دست دادن فرصت» با ظهور شبکه‌های اجتماعی

شبکه‌های اجتماعی روند گسترش پدیده‌ی «ترس از دست دادن فرصت» را به چند روش افزایش داده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها شاید این باشد که افراد به صورت مکرر در حال مقایسه‌ی زندگی خود با لحظات طلایی زندگی دیگران هستند که در نتیجه باعث ایجاد حس عقب بودن و استفاده بهینه نکردن از زندگی در فرد می‌شود. در نتیجه، ممکن است درک افراد از زندگی معمولی و استاندارد، دچار اختلال شود و از خود و اطرافیان خود انتظار‎‌های غیرواقعی داشته باشند.

به طور مثال امکان دارد که یک پسر نوجوان تصور کند که رانندگی قبل از رسیدن به سن قانونی، امری کاملاً طبیعی است. به این دلیل که در اینستاگرام یا دیگر شبکه‌های اجتماعی، دوستان خود را در حال رانندگی مشاهده کرده است. درحالی‌که در واقعیت این رویکرد به‌شدت خطرناک است. یا شاید فردی به این نتیجه برسد که سفر به خارج از کشور امری متداول و امکان‌پذیر برای همه‌ی اقشار جامعه است درحالی‌که والدین وی توانایی انجام این مهم را ندارند و ممکن است نوجوان احساس کند که والدین او کم‌کاری می‌کنند.

شبکه‌های اجتماعی موقعیتی برای جلوه دادن زندگی خود به افراد فراهم می‌کنند که در آن بعضی اوقات این طور به نظر می‌رسد که هر فرد در حال مسابقه دادن با دیگری برای داشتن زندگی بهتر و شادتر است. بعضی از افراد فقط لحظه‌های طلایی و هیجان‌انگیز زندگی خود را برای دیگران به اشتراک می‌گذارند که در شرایط نداشتن درک کافی از ماهیت این لحظات، می‌تواند مشکلات زیادی را به خصوص برای نوجوانان به وجود آورد.

به جز تهدیداتی که «ترس از دست دادن» می‌تواند برای حس رضایت و خشنودی هر فرد داشته باشد، نیاز به ذکر است که این وضعیت در عین حال می‌تواند باعث افزایش رفتارها و عادت‌های مخرب و ناسالم مانند استفاده‌ی بیش از حد از شبکه‌های اجتماعی و یا مصرف‌گرایی بیش از اندازه شود. [منبع]

چرا نوجوانان «ترس از دست دادن فرصت» را تجربه می‌کنند؟

از نظر تاریخی، مردم همیشه نگران جایگاه اجتماعی خود بوده‌اند. اما با ظهور رسانه‌های اجتماعی، فومو به یک مسئله‌ی بزرگ‌تر تبدیل شده است، به خصوص برای نوجوانانی که به نظر می‌رسد همیشه آنلاین هستند و به روز‌رسانی وضعیت و پست‌های دوستان خود را به صورت مداوم بررسی می‌کنند. بنابراین، وقتی مثلاً در تعطیلات به سفر تفریحی نرفته باشند، در یک مهمانی حضور نیافته باشند و … نسبت به کسانی که این کارها را انجام داده‌اند و عکس‌های آنلاین منتشر کرده‌اند، احساس ضعف خواهند داشت.

در همین حال، تحقیقات نشان می‌دهد که افرادی که فومو را تجربه می‌کنند بیشتر به رسانه‌های اجتماعی اهمیت می‌دهند. در واقع، برخی از روانشناسان حتی معتقدند که ترس از دست دادن چیزی است که پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی را بسیار موفق می‌کند. این روانشناسان ادعا می‌کنند که «ترس از دست دادن فرصت» مردم را به استفاده از این شبکه‌های اجتماعی سوق می‌دهد.

اما این نباید تعجب‌آور باشد. برای نوجوانان بسیار آسان است که زندگی خود را بر اساس آنچه در اینترنت می‌بینند تعریف کنند. در واقع، تماشا کردن، نقد کردن و لایک کردن هر حرکتی که دیگران انجام می‌دهند و به صورت آنلاین منتشر می‌کنند، باعث می‌شود نوجوانان دائماً زندگی خود را در مقایسه با این پست‌ها بسنجند.

پیامدهای «ترس از دست دادن فرصت» برای نوجوانان

اگر از نوجوانان بپرسید که آیا اضطراب رسانه‌های اجتماعی را تجربه می‌کنند، اکثر آن‌ها پاسخ منفی خواهند داد. اما چیزی که آن‌ها متوجه نمی‌شوند این است که اگر در مورد آنچه که آنلاین می‌بینند استرس یا نگرانی دارند، ممکن است در حال دست و پنجه نرم کردن با فومو باشند.

در واقع، وقتی نوجوانان و جوانان زندگی خود را از یک فیلتر مجازی می‌گذرانند، بیشتر مستعد تجربه‌ی فومو هستند. با توجه به اینکه حداقل 24 درصد از نوجوانان تقریباً دائماً آنلاین هستند، نباید تعجب آور باشد که مشکل «ترس از دست دادن فرصت» در حال رسیدن به ابعاد یک همه‌گیری است.

نگرانی بیش از حد در مورد کاری که دیگران انجام می‌دهند، باعث می‌شود نوجوانان زندگی خود را بیشتر از دست بدهند. در واقع، فومو باعث می‌شود که افراد توجه خود را به جای تمرکز بر درون، به بیرون متمرکز کنند. این به نوبه‌ی خود ممکن است باعث شود که آن‌ها با درک هویت خود مشکل پیدا کنند و درنهایت عزت نفس پایینی داشته باشند.

همچنین ممکن است نوجوانان در مواجهه با این ترس، سطح پایین‎تری از رضایت از زندگی داشته باشند، که آن‌ها را به‌ویژه در برابر سایر نگرانی‌های مربوط به سلامت روان آسیب‌پذیر می‌کند. یکی دیگر از پیامدهای فومو افزایش حواس‌پرتی است. نوجوانانی با سطوح بالای «ترس از دست دادن فرصت»، به احتمال زیاد رسانه‌های اجتماعی خود را در طول برگزاری کلاس درس هم بررسی می‌کنند و همین مسئله درنهایت منجر به افت تحصیلی آن‌ها می‌شود.

«ترس از دست دادن» فقط باعث این تفکر نمی‌شود که فرد توانایی انجام کاری بهتر و به درد بخورتر را در لحظه دارد که به خودی خود باعث ایجاد حس نارضایتی می‌شود، بلکه درعین‌حال میتواند باعث این شود که فرد همیشه و در هر شرایطی در حال مقایسه‌ی خود با همکلاسی‌هایش باشد که می‌تواند حس حسادت را در فرد پویا کند، یا فرد را متقاعد کند که زندگی او به خوبی زندگی دیگران نیست و مشکلی اساسی و بنیادی در زندگی او وجود دارد.

راهکارهایی برای مقابله با «ترس از دست دادن فرصت»

خوشبختانه، روش‌هایی برای جلوگیری از بیشتر شدن حس «ترس از دست دادن فرصت» وجود دارند که می‌توان با استفاده از آن‌ها، این خطر برای سلامت روح و روان را مهار کرد.

تحقیقات نشان داده‌اند که «ترس از دست دادن فرصت» رابطه‌ی مستقیمی با حس ناراضی بودن از زندگی دارد که می‌تواند فرد را به استفاده‌ی بیشتر از شبکه‌های اجتماعی سوق دهد. اما همین استفاده‌ی بیشتر از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند حس «ترس از دست دادن فرصت» را تشدید کند که در این صورت فرد وارد چرخه‌ی باطلی می‌شود که در آن مدام حس می‌کند زندگی خودش به اندازه‌ی کافی رضایت بخش نیست.

یکی از راه‌های کنار آمدن نوجوانان با فومو، به کارگیری تمرینی ساده است که به نام چارچوب‌بندی مجدد شناخته می‌شود. این روش، تکنيک ساده‌اي است که به شما کمک مي‌کند از منظرهاي متفاوتي به مسائل و مشکلات نگاه کنيد.

در این بخش چند راهکار ذکر شده است که نوجوانان می‌توانند با استفاده از آن‎‌ها تفکر خود را اصلاح کنند:

افکار منفی خود را ردیابی کنید

یکی از کارهایی که نوجوانان می‌توانند برای مقابله با فومو انجام بدهند این است که افکار و احساسات منفی خود را در یک دفترچه بنویسند. این کار به آن‌ها اجازه می‎‌دهد تا مشاهده کنند که چقدر نسبت به خود یا زندگی خود احساس منفی دارند.

نکته‌ی کلیدی این است که باید مرتب افکار و احساسات منفی را ردیابی کنید و توجه داشته باشید که در زمان وقوع آن افکار چه می‌کردید. می‌توانید بعداً دفترچه را تجزیه و تحلیل و تعیین کنید که آیا الگوی منفی وجود دارد و چه چیزی ممکن است نیاز به تغییر داشته باشد تا احساس بهتری نسبت به خود و زندگی خود داشته باشید.

افکار مثبت را انتخاب کنید

ردیابی افکار منفی به نوجوانان اجازه می‎دهد تا کلمات و عبارات منفی را که برای خود تکرار می‌کنند، تشخیص دهند. سپس، هنگامی که متوجه می‌شوند در حال بیان چیزی منفی به خود هستند، می‌توانند افکار خود را تغییر دهند و کلمات منفی را با مسائل مثبت جایگزین کنند.

استفاده از دفترچه‌ی خاطرات

یک روش محبوب نگه‌داشتن خاطرات و اتفاقات مثبت زندگی، به اشتراک گذاشتن آن لحظات در فضای مجازی است. اما فرد دارای «ترس از دست دادن فرصت» همیشه به دنبال تأیید دیگران از زندگی او به شیوه‌ی لایک و کامنت است، بنابراین در صورت مورد توجه قرار نگرفتن عکس‌ها و یا فیلم‌هایی که او به اشتراک گذاشته است، او احساس می‌کند که آن خاطره به قدر کافی خوب نبوده است. با نگه داشتن یک دفترچه خاطرات و وارد کردن لحظات مثبت در آن به جای شبکه‌های اجتماعی، می‌توان از حس نیاز به تأیید دیگران در مورد لحظات زندگی تا حدی رهایی پیدا کرد.

در استفاده از شبکه‌های اجتماعی وقفه ایجاد کنید

به نظر می‌رسد که عدم استفاده از شبکه‌های اجتماعی آنلاین یک درمان طبیعی برای فومو است، اما این کار احساساتی را که فومو ایجاد می‌کند، پاک نمی کند. نوجوانان ممکن است همچنان نگران از دست دادن فرصت باشند، حتی اگر اصلاً در رسانه‌های اجتماعی نباشند.

نکته‌ی کلیدی این است که وقفه‌هایی ایجاد کنید که در آن‌ها تلفن همراه خود را خاموش کنید و به طور کامل کار دیگری انجام دهید، مانند خواندن کتاب، همراه شدن با یک دوست، آشپزی – هر چیزی که به شما اجازه می‌دهد روی چیزی غیر از رسانه‌های اجتماعی تمرکز کنید. گزینه‌ی دیگر این است که هر روز زمان های خاصی را برای بررسی رسانه‌های اجتماعی درنظر بگیرید. با انجام این کار، دیگر به صفحه‌ی نمایش خود نمی‌چسبید و بهره وری بیشتری خواهید داشت.

واقع‌بین باشید

باید بتوانید تشخیص بدهید که زمان محدودی دارید و احتمالاً نمی‌توانید همه جا باشید و هر کاری را انجام بدهید. بنابراین، طبیعتاً مهمانی‌ها یا مراسمی برگزار می‌شود که شما نمی‌توانید در آن‌ها شرکت کنید. اما این بدان معنا نیست که لزوماً چیزی را از دست می‌دهید. عکس‌ها می‌توانند فریبنده باشند.

هرگز نباید اجازه بدهید این واقعیت که نمی‌توانید در جایی باشید بر دیدگاه شما نسبت به خودتان تأثیر بگذارد. از پذیرش این باور که زندگی شما خسته‌کننده است و هرگز کار سرگرم‎کننده‌ای انجام نمی‌دهید اجتناب کنید.

ذهن آگاهی را تمرین کنید

ذهن آگاهی تمرینی است که در آن فرد یاد می‌گیرد به‌شدت روی هر کاری که در آن لحظه انجام می‌دهد، تمرکز کند. خواه این کاری عادی مانند غوطه‌ور شدن در وان حمام باشد یا راه رفتن در مسیری در جنگل، هدف از تمرکز حواس این است که نوجوان به طور کامل روی کاری که در آن لحظه انجام می‎دهد تمرکز کند.

به عبارت دیگر، باید آنقدر با دقت بر فعالیت خودتان تمرکز کنید که در مغزتان جایی برای نگرانی و احساس اضطراب باقی نماند.

به جای روابط مجازی به دنبال روابط واقعی باشید

ممکن است هر فردی در مواقع غمگین یا مضطرب بودن (که در نوجوانان در ایام امتحانات بسیار رخ می‌دهد) نیاز به روابط دوستانه‌ی واقعی را احساس کند که امری کاملا طبیعی است. متاسفانه، شبکه‌های اجتماعی این نیاز را درون ما همیشه ارضا نمی‌کنند و می‌توانند باعث این شوند که از یک موقعیت بد، وارد یک موقعیت بدتر بشویم. ملاقات کردن دوستان در دنیای واقعی می‌تواند به شدت مؤثرتر از صحبت کردن در شبکه‌های اجتماعی باشد. البته شبکه‌های اجتماعی می‌تواند در شرایط خاص مانند دوران همه‌گیری بیماری‌ها به نزدیک بودن با افرادی که توانایی دیدار با آن‌ها را نداریم کمک کند، ولی هیچ وقت جایگزین دیدار در دنیای واقعی نمی‌شوند. [منبع]

نتیجه‌گیری

«ترس از دست دادن فرصت» یک بیماری یا اختلال روحی و ذهنی نیست، بلکه بیشتر به مانند یک وسواس فکری است که امکان دارد هر شخصی را تحت تأثیر خود قرار دهد و بر روی احساس شادی و رضایت آن فرد در زندگی شخصی و اجتماعی تاثیر بگذارد.

با وجود این که «ترس از دست دادن فرصت» در سال‌های اخیر با ظهور اینترنت و شبکه‌های اجتماعی به شدت محسوس‌تر و شایع‌تر از قبل شده است، اما این پدیده مختص به عصر اینترنت نیست و امری روانشناختی است که در تمامی ادوار وجود داشته است.

برای مقابله با این پدیده به خودتان یادآوری کنید که اگرچه ممکن است تعداد زیادی عکس زیبا با چهره‌های خندان ببینید، اما اکثر افراد هم سن و سال شما فقط بهترین عکس‌های خود را به صورت آنلاین پست می‎‌کنند. آن‌ها معمولاً تصاویری از رویدادها و فعالیت‌هایی به اشتراک می‌گذارند که ایده‌آل‌ترین حالت را نشان می‌دهد.

به جای مقایسه‌ی خود با این عکس‎‌ها، به یاد داشته باشید هیچ‌کس زندگی ایده‎آلی ندارد، حتی اگر رسانه‌های اجتماعی به افراد اجازه بدهند که چنین چیزی را وانمود کنند.

سوال‌های متداول

این نوشته تاثیر ترس از دست دادن فرصت (FOMO) بر نوجوانان [+راهکارهای مقابله] برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

بسیاری از افراد درک درستی از بیماری افسردگی ندارند و از واژه‌ی افسردگی به‌ معنای وجود غم و اندوه استفاده می‌کنند. همین درک غلط موجب نادیده گرفته شدن مشکلات افراد مبتلا به افسردگی از سوی جامعه و اطرافیان می‌شود. در این مقاله قصد داریم به اختلال افسردگی، به‌خصوص در کودکان و نوجوانان، بپردازیم و از اثرات آن بر زندگی اجتماعی، فردی، شوق به فعالیت، و سلامت جسمی افراد بگوییم. در ادامه همچنین به علائم افسردگی و روش‌های مؤثر در پیشگیری و درمان این اختلال خواهیم پرداخت.

بیماری افسردگی چیست؟

بیماری افسردگی که به آن افسردگی بالینی (clinical depression) نیز گفته می‌شود، اختلالی است که در آن فرد مورد نظر در اغلب اوقات احساس شدید غم و یا  خستگی و عدم سرزنده بودن می‌کند. این نوع اندوه با اندوهی که فرد معمولی بعد از اتفاقی دردناک مثل فوت یک عزیز دارد متفاوت است به این دلیل که بیماری افسردگی می‌تواند:

1. بدون رخ دادن اتفاقی ناگوار، بروز یافته و برای مدت‌های طولانی ادامه پیدا کند.
2. با مرور زمان حل نشود و نیاز به درمان داشته باشد.
3. زندگی عادی فرد را طوری مختل کند که فرد توانایی ادامه‌ی زندگی روزمره‌ی خود را نداشته باشد و در انجام ساده‌ترین فعالیت‌های شخصی احساس ناتوانی کند.

چگونه افسردگی را تشخیص بدهیم؟

افسردگی، افراد را به گونه‌های مختلفی تحت تاثیر قرار می‌دهد، به طوری که علائم افسردگی می‌توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. این علائم می‌توانند از احساس اندوه و نارضایتی تا از دست دادن شور و علاقه در مورد کارهای شخصی را در بر بگیرند. همچنین بسیاری از علائم افسردگی با علائم بیماری اضطراب مشترک هستند.

علائم افسردگی می‌توانند بدن فرد مورد نظر را نیز تحت تاثیر قرار دهند و بروز علائمی مثل احساس خستگی مداوم و مستمر، کمبود خواب کافی یا خواب بیش از حد، از دست رفتن اشتها یا دیگر امیال و سر دردهای مکرر در این مورد شایع هستند.

علائم افسردگی می‌توانند خفیف، معمولی و یا حاد باشند. در حالت عمومی می‌توان گفت که در افسردگی خفیف، فرد مورد نظر حین انجام کارهای روزانه احساس خستگی می‌کند و در افسردگی حاد، علائم می‌توانند به شکل‌گیری افکار خودکشی و یا آسیب به خود، منجر بشوند.

غالب افراد در طول زندگی خود، احساس خستگی و یا کسالت را تجربه می‌کنند و این امری کاملا طبیعی است، اما در زندگی فرد افسرده، این علائم مداوم هستند و با گذر زمان حل نمی‌شوند.

ازجمله شایع‌ترین علائم افسردگی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کسالت و خستگی مکرر و مداوم
• سردردهای مضمن و مستمر
• احساس ناامیدی و به درد نخور بودن
• کمبود عزت نفس
• احساس غم بیش از حد
• حس عذاب وجدانی که می‌تواند ناشی از آن باشد که فرد افسرده کارهای خود را به خوبی پیش نمی‌برد
• بدخلقی و ناشکیبایی
• از دست دادن اشتهای همیشگی یا میل به پرخوری
• کم خوابی یا خواب بیش از حد
• بی‌انگیزه بودن و عدم وجود علاقه‌ی کافی برای انجام کارهای روزمره، حتی فعالیت‌هایی که به آن‌ها علاقه‌مند است
• به دشواری تصمیم گرفتن، حتی اگر آن تصمیم‌ها کوچک و بدون اهمیت باشند
• لذت نبردن و نارضایتی از زندگی
• اضصراب و استرس بیش از حد
• افکار خودکشی و یا آسیب به خود

علائم بالا، عمدتاً خود را در نوجوانان و بزرگسالان بروز می‌دهند ولی در کودکان می‌توانند مقداری متفاوت باشند. در کودکان افسرده، معمولا علائم پنهان‌تر خود را نشان می‌دهند ولی در کل، کودکان افسرده پرخاشگر و گوشه‌گیرتر هستند. در صورت مشاهده‌ی این علائم، ضروری است که به روان‌شناس مراجعه شود. [منبع]

آیا کودکان واقعاً می‌توانند دچار افسردگی شوند؟

متاسفانه، افسردگی می‌تواند از سنین بسیار کم، حتی از 3 سالگی، بروز پیدا کند و این حالت با غمی که کودکان گاهی در حالت عادی احساس می‌کنند، تفاوت دارد. اگر کودکی غمگین است، لزوماً به این معنی نیست که او دچار اختلالی شده است، اما اگر آن احساس غم و کسالت پایدار باشد و در امور روزمره مثل درس و مطالعه و یا سرگرمی کودک مشکل ایجاد کند، می‌تواند به این معنی باشد که کودک یا مبتلا به افسردگی یا در معرض ابتلا به آن است. خبر خوب این است که با وجود جدی بودن افسردگی، خوشبختانه می‌توان آن را درمان کرد.

چه مواردی باعث بروز افسردگی در کودکان می‌شوند؟

افسردگی در کودکان در بیشتر موارد، اختلالی ژنتیکی است که از والدین به آن‌ها منتقل می‌شود. کودکانی که پدر و یا مادر آن‌ها سابقه‌ی افسردگی و یا اضطراب دارند، در خطر بیشتری قرار می‌گیرند. همچنین کودکانی که در خانه‌هایی با محیط نابسامان رشد می‌کنند که در آن دعوا و جدل امری روزمره است، و همچنین نوجوانانی که از سن کم رو به مصرف الکل و یا دخانیات می‌آورند،  در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به افسردگی هستند.

چگونه می‌توان افسردگی در کودکان را تشخیص داد؟

اگر علائمی که پیشتر به عنوان نشانه‌های اختلال افسردگی ذکر شد برای مدتی بیشتر از دو هفته در کودکان پایدار بودند، بهترین کاری که والدین می‌توانند انجام بدهند این است که از یک روان‌درمانگر کودک کمک بگیرند تا مطمئن شوند که این علائم‌ به خاطر اتفاقی فیزیولوژیکی بروز پیدا نکرده‌اند و اگر تشخیص روان‌شناسی این بود که فرزندشان دچار اختلال است، کودک افسرده از درمان به‌موقع بهره‌مند شود.

برای ارزیابی مناسب کودک افسرده، باید مکرراً به دکتر روانشناس مراجعه شود. معمولاً در این جلسات کودک و والدین حضور دارند. ممکن است کودک احساس امنیت نداشته باشد و نتواند مشکلات خود را با روان‌درمانگر در میان بگذارد و روان‌شناس از پدر و یا مادر بخواهد که با صحبت با معلم‌ها و یا دوستان کودک از مشکلات او باخبر بشوند و به دکتر اطلاع بدهند. جلسات مشاوره برای کودک از اهمیت به سزایی برخورد دار هستند به این دلیل  که امکان دارد حین ارزیابی کودک، مشکلات دیگری مثل بیش فعالی (ADHD) و یا اختلال دو قطبی (bipolar disorder) در کودک تشخیص داده شوند.

اگر معلم هستید و اولیا یک یا چند تن از دانش‌آموزان به شما اطلاع داده‌اند که فرزندنشان دچار افسردگی یا دیگر اختلالات روحی است، می‌توانید با مطالعه‌ی مقاله‌ی «آموزش به دانش آموزان مبتلا به اختلالات عاطفی و رفتاری»، اطلاعاتی بیشتری درباره‌ی نحوه‌ی تدریس به این دانش‌آموزان کسب کنید. آموزش کودکان مبتلا به اختلالات عاطفی و رفتاری می‌تواند بسیار چالش برانگیز باشد.

بیشتر بخوانید: راهکارهایی برای کمک به دانش‌ آموزان سوگوار

راه‌های درمان افسردگی در کودکان

راه‌های درمان افسرگی در کودکان مانند راهکارهایی است که برای درمان افسردگی در بزرگسالان دنبال می‌شود. این راهکارها شامل روان‌درمانی (مشاوره) و مصرف دارو هستند. روان‌درمانگر فرزند شما ممکن است اول سعی به درمان از طریق مشاوره داشته باشد و در صورت پایداری افسردگی و عدم پیشرفت در معالجه، داروهای ضد افسردگی مناسب برای کودکان را به‌عنوان یک گزینه در نظر بگیرد. مطالعات تا به امروز نشان می‌دهند که ترکیبی از روان‌درمانی و مصرف دارو در درمان افسردگی موثرتر است. در صورت نیاز به مصرف داروهای ضد افسردگی، والدین می‌بایست به عوارض جانبی احتمالی مصرف دارو، از جمله افزایش وزن در فرزند خود توجه داشته باشند.  [منبع]

نتیجه‌گیری

افسردگی یکی از شایع‌ترین و جدی‌ترین اختلال‌های روانی است که متاسفانه به دلایل مختلف خیلی جدی گرفته نمی‌شود. افسردگی می‌تواند در کودکان نیز خود را نشان بدهد و از سن سه سالگی، کودک را درگیر خود بکند. کودک دارای افسردگی می‌تواند اشتیاق به امور روزمره و برقراری ارتباط با دیگران را از دست بدهد و عملکرد ضعیفی در مدرسه داشته باشد. ممکن است کودک افسرده دچار اختلال در خواب بشود و اشتهای خود را نیز از دست بدهد و در شرایط حاد، با سر دردهای مستمر و مزمن دست و پنجه نرم کند.

اگر به‌عنوان والد یا معلم و مربی علائم افسردگی را که در این مقاله به‌ آن‌ها پرداخته شد، در کودک یا نوجوانی مشاهده کردید، پیگیر شرایط او باشید. اگر متوجه شدید که این علائم بیش از دو هفته کودک یا نوجوان را درگیر خود کرده‌اند، باید بدانید که مراجعه‎‌ی کودک در همراهی با والدینش به روان‌درمانگر برای دریافت مشاوره و تشخیص به موقع ضروری است تا در صورت نیاز از درمان مورد نظر بهره‌مند شود. درعین حال توجه داشته باشید که برچسب زدن به کودکان و نوجوانان بدون مراجعه به روان‌درمانگر می‌تواند اثرات مخربی در پی داشته باشد، پس بدون هیچ قضاوت و پیش‌داوری، تنها به ارائه‌ی گزارشی از شرایط کودک یا نوجوان اکتفا کنید و تشخیص امکان ابتلا به هرگونه اختلال روانی را برعهده‌ی روان‌درمانگر متخصص بگذارید.

سوال‌های متداول

این نوشته آیا کودکان و نوجوانان دچار افسردگی می‌ شوند؟ | تشخیص و درمان افسردگی در دانش‌ آموزان برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

نکته‌ی دیگری که شاید به اهمیت آن به اندازه‌ی کافی پرداخته نشود، اهمیت میل کردن حداقل 3 وعده‌ی غذایی کامل در طول روز است. برای اینکه کودکان بتوانند انرژی یا همان کالری مورد نیازی که برای سلامتی و شادی به آن نیاز دارند به دست بیاورند، داشتن 3 وعده‌ی کامل از ضرورت بالایی برخوردار است.

نیازهای تغذیه‌ای کودکان در سنین مختلف تغییر پیدا می‌کند پس مهم است که والدین از این تغییرات باخبر باشند و بتوانند نیازهای کودکان خود را تامین کنند. یکی از مهم‌ترین و موثرترین ابزاری که والدین در اختیار دارند جدول‌ها و هرم‌های غذایی هستند که نیازهای سنین مختلف را گزارش داده‌اند. در این مقاله، قصد داریم که ابتدا به اهمیت تغذیه برای سلامت جسم و روان دانش‌آموزان بپردازیم سپس از روش‌هایی خواهیم گفت که با بهره‌گیری از آن‌ها می‌توان عادات غذایی مناسب را در کودکان شکل داد و در انتها شما را با نکاتی در مورد هرم غذایی کودکان و نوجوانان آشنا خواهیم کرد.

یک رژیم غذایی چگونه می‌تواند بر سلامت جسم و روان کودکان تاثیر بگذارد؟

با وجود اینکه داشتم رژیم غذایی مقوی و سالم برای هر فردی از اهمیت بسیاری برخوردار است، در سنین کودکی این اهمیت دوچندان است. به طور متوسط، کودکان بین سنین 2 تا 5 سال، 15 تا 22 سانتی‌متر رشد قدی و 5 تا 7 کیلوگرم افزایش وزن را تجربه می‌کنند. بدیهی است که در این بازه‌ی زمانی مغز نیز رشد و توسعه‌ی زیادی دارد. کسب عادات غذایی سالم و فراهم کردن غذاهای مقوی برای پرورش بدن و مغز کودکان در این دوره‌ی زمانی به دلایل زیادی ضروری است که ازجمله‌ی آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• توانایی مغزی یا رشد شناختی بین سنین 2 تا 5 سال افزایش بسزایی دارد و رشد سالم آن می‌تواند در امر یادگیری دروس مختلف و یا زبانی جدید، حافظه‌ی کوتاه و بلندمدت و قابلیت برقراری ارتباط با دیگران کمک زیادی به فرد بکند. همچنین، تغذیه‌ی سالم می‌تواند از بروز مشکلاتی مثل افسردگی، بیش فعالی و یا استرس و آشفتگی در بزرگسالی جلوگیری کند.
• رشد فیزیکی کودک در این سنین شاهد افزایش چشم‌گیری است و تخقیقات نشان داده‌اند که تغذیه‌ی مناسب می‌تواند بر روی مسائلی مانند تراکم استخوان، افزایش قد و وزن و سلامت ارگان‌های بدن تاثیر مثبت بگذارد.
• قابلیت‌های  احساسی و اجتماعی کودک نیز می‌تواند از تغذیه‌ی سالم تأثیر بپذیرد.

چرا عادات غذایی مناسب اهمیت دارند و چگونه می‌توان آن‌ها را در کودکان ایجاد کرد؟

با آموزش عادات غذایی سالم و مناسب می‌توان به کودک کمک کرد تا رشد مناسب و وزن و قد مطلوب داشته باشد. همچنین، عاداتی که در خردسالان ایجاد می‌شود به آن‌ها کمک می‌کند تا سبک زندگی سالم‌تری نسبت به دیگران در بزرگسالی تجربه کنند.

چند روش مؤثر برای ایجاد عادات غذایی سالم در کودکان

تمرکز بر انواع مواد غذایی که نیاز کودک است به جای تمرکز بر چند غذای مشخص. بسیاری از کودکان به چند نوع غذای به‌خصوص مانند سبزیجات علاقه ندارند و از مصرف آن‌ها پرهیز می‌کنند. یک روش مؤثر برای سوق دادن آن‌ها به مصرف بیشتر این مواد غذایی این است که از مواد غذایی دیگری که دارای همان مواد مغذی هستند، استفاده کنیم. به طور مثال اگر کودکی از طعم کاهو خوشش نمی‌آید، می‌توان به جای مصرف کاهو از لوبیاها و میوه‌ها که غنی از فیبر هستند، کمک گرفت. می‌توان جدولی آماده کرد که در آن هر غذای مضر دارای یک جایگزین مقوی باشد (به طور مثال سیب‌زمینی تنوری به جای سیب‌زمینی سرخ شده). یک نکته‌ی مهم دیگر این است که تا حد امکان از مصرف غذاهای فرآوری شده خودداری شود و رژیم غذایی کودک تا جای ممکن اورگانیک و طبیعی باشد.

کودکان از نحوه‌ی غذا خوردن و غذایی که ما می‌خوریم، درس می‌گیرند. غریزه‌ی تقلید در کودکان به‌خصوص خردسالان به شدت قوی است، پس هر عادت غذایی که مناسب فرزند است، باید اول در زندگی خود والدین تحقق پیدا کند. نمی‌توان از کودک درخواست مصرف سبزیجات را داشت درحالی‌که پدر یا مادر در حال خوردن چیپس هستند.

هنر پنهان کردن طعم مواد غذایی مقوی در میان غذاهای خوشمزه‌تر. یکی از ترفندهایی که در مورد خردسالان به خوبی جواب می‌دهد ترکیب مواد غذایی مغذی با غذاهای مورد علاقه‌ی کودک است. مثل اضافه کردن هویج به خوراک مرغ و یا ترکیب کاهو و گوجه و خیار با مرغ سوخاری در سالاد سزار.

هر چه بوی غذا بیشتر در خانه بپیچد، کودکان بیشتر مشتاق خوردن غذا می‌شوند. سعی کنید که آشپزی را هر روز در خانه انجام بدهید تا کودک با بوی غذای مقوی مورد نظر شما آشنا بشود و انتظار خوردن آن را بکشد. این نکته باعث می‌شود که کودک احساس کند که آن غذا برای او آماده شده است و احساس علاقه‌ی بیشتری نشان می‌دهد.

از کودکان در پروسه‌ی خرید، آماده سازی و پخت غذا کمک بگیرید. اگر کودک در پروسه‌ی خرید و آماده‌سازی غذا سهیم باشد، به طبع بیشتر از خوردن آن غذا لذت می‌برد. به طور مثال بعد از خرید، مدام درخواست کند که: «آن سیب‌زمینی یا میوه‌ای که من خریدم را کی می‌خوریم؟» حسی که کودک در این لحظه دارد درست مثل حس کودکی است که با افتخار کاردستی خود را درست کرده است.

میان وعده‌های مغذی را در دسترس کودک قرار دهیم. امکان دارد که کودک در ساعات غیرمشخص احساس گشنگی بکند پس حائز اهمیت است که میان‌وعده‌های سالم در خانه وجود داشته باشند که کودک بتواند در هر زمانی که خواست، آن‌ها را مصرف کند. میان‌وعده‌هایی مثل میوه، سبزیجات، آجیل و … مناسب هستند.

صبحانه، مهم‌ترین وعده‌ی غذایی. اگر فضای خانواده طوری باشد که در آن به صبحانه توجه مناسبی بشود، کودک در مدرسه عملکرد بسیار بهتری خواهد داشت. متاسفانه خیلی از اوقات به دلیل کمبود وقت، کودک بدون صرف صبحانه و دریافت انرژی مورد نیاز برای درک مطالب، خانه را به مقصد مدرسه ترک می‌کند. نکته‌ی دیگر در مورد صبحانه، اهمیت تنوع و غیرتکراری بودن غذا در این وعده است. کودک اگر هر روز نان، پنیر و گردو مصرف کند، نه‌تنها از بقیه‌ی مواد مغذی که در بقیه‌ی غذاها یافت می‌شود محروم خواهد شد، بلکه از خوردن صبحانه هم خسته می‌شود.

نکته‌ی دیگری که می‌تواند در پیدایش عادات سالم غذایی در کودکان مؤثر باشد، این است که فضای خانه سالم و دوستانه باشد. کودک اگر از حضور در جمع خانواده لذت ببرد، بیشتر به غذا خوردن در محیط خانه علاقه نشان می‌دهد. [منبع]

نکاتی در مورد هرم غذایی کودکان و نوجوانان

در مورد میزان مصرف انواع مواد غذایی، بهره‌گیری از «هرم غذايی» يكي از ساده‌ترين راه‌ها براي معرفي يك رژيم غذايي سالم و صحيح است. هرم غذایی 6 طبقه دارد و در هر طبقه، گروه‌هاي غذايي مختلفي قرار می‌گیرند. به میزانی که از سمت پهن‌تر هرم به سمت نوک آن می‌رویم، میزان نياز فرد به مواد غذايي آن گروه غذايي كاهش پیدا می‌کند. يک فرد سالم بايد از تمام گروه‌هاي غذايي موجود در هرم غذایی استفاده كند و هيچ كدام از طبقات هرم قابل حذف نیستند.

ضمن اطلاع از هرم مواد غذایی سالم، می‌بایست از نکاتی آگاه باشیم که به تغذیه‌ی بهتر کودکان و نوجوانان کمک می‌کند، از جمله‌ی این نکات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، برای بهبود تغذیه‌ی کودکان و نوجوانان، آن‌ها می‌بایست در اکثر روزها حداقل یک ساعت فعالیت بدنی متوسط ​​تا شدید داشته باشند.
• از هر گروه غذایی، غذاهای سالم‌تری برای مصرف انتخاب کنید. به عنوان مثال، بهتر است نیمی از غلات مورد استفاده‌‌ی روزانه، غلات کامل (دارای سبوس) باشند.
• از برخی گروه‌های غذایی بیشتر از گروه‌های دیگر بهره‌ ببرید. مثلاً مصرف میوه‌ها، سبزیجات و غلات را جدی بگیرید و بیشتر از لبنیات و گوشت کم‌ چرب استفاده کنید.
• هر روز از همه‌ی گروه‌هایی غذایی در رژیم فرزندانتان بگنجانید. نیازی به اجتناب از هیچ گروه غذایی در مورد کودکان و نوجوانان نیست.
• به سراغ سبزیجات در رنگ‌های مختلف بروید.

• لوبیا، ماهی، نخود، آجیل و دانه‌ها را به عنوان منابع پروتئین در نظر بگیرید.
• بیشتر اوقات میوه را به جای آب میوه انتخاب کنید. [منبع]

نتیجه‌گیری

رژیم غذایی مناسب در زندگی هر فردی در هر سنی که باشد، اثرگذار است. تغذیه‌ی سالم می‌تواند از بروز بسیاری از بیماری‌های فیزیکی و اختلال‌های روحی و شخصیتی جلوگیری کند. پس ضروری است که عادت‌های غذایی سالم از سنین کودکی در رفتار و شخصیت کودک شکل بگیرد.

پدر و مادرها باید دقت داشته باشند که با وجود توجهی که به تغذیه‌ی فرزندان خود می‌کنند، هرگز موضوع «وزن» را وارد مکالمات خود با فرزندانشان در مورد تغذیه‌ی سالم نکنند. مکالمات متمرکز بر وزن با بچه‌های کوچک‌تر می‌تواند بعداً به صورت اعتماد به نفس پایین، تصویر بدنی ناسالم و اختلال در تغذیه در دوران نوجوانی ظاهر شود. در عوض، برای ایجاد عادات غذایی سالم، در مورد نتایج مثبت این عادات مانند افزایش توانایی ورزشی، صحبت کنید. [منبع]

در این مقاله راهکارهایی عملی برای ایجاد عادات غذایی سالم و مناسب در کودکان و نوجوانان ذکر شد که با بکارگیری آن‌ها می‌توان شرایط تغذیه‌ای بهتری برای دانش‌آموزان رقم زد. برای آشنایی با مواد غذایی برتر برای دانش‌آموزان که ساعات طولانی به مطالعه و درس خواندن می‌پردازند می‌توانید مقاله‌ی «بهترین تغذیه برای دانش‌ آموزان» را نیز مطالعه کنید.

سوال‌های متداول

این نوشته اهمیت تغذیه در عملکرد تحصیلی دانش آموزان برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.

در این مقاله قصد داریم ضمن اشاره به تعریف اختلال بیش فعالی (ADHD)، علائم و دلایل بروز آن، به روش‌های مطالعه‌ی مؤثری بپردازیم که دانش‌آموزان مبتلا به اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی، می‌توانند با بهره‌گیری از آن‌ها روند تحصیل خود را بهبود ببخشند.

اختلال بیش فعالی چیست؟

اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) یکی از رایج‌ترین اختلالات عصبی در کودکان است که معمولاً در سنین خردسالی تشخیص داده می‌شود و تا بزرگسالی ادامه پیدا می‌کند. کودکان دارای بیش فعالی معمولاً در تمرکز کردن و یا کنترل کردن رفتارهای تکانه‌ای خود مشکل دارند یا بیش اندازه فعال هستند.

اختلال بیش‌ فعالی یا نقص توجه، به‌عنوان شایع‌ترین اختلال رفتاری در سنین کودکی و بلوغ، حدود 3 تا 5 درصد از کودکان را پیش از هفت سالگی درگیر می‌کند. این اختلال بیشتر در مقطع دبستان و سپس در دوران بلوغ ظهور پیدا می‌کند و در صورت بهره‌گیری از روش‌های درمانی موثر، با افزایش سن، بسیاری از افراد درگیر، بهتر می‌شوند. 

دقت کنید که با مشاهده‌ی فعالیت بیش از حد یا کم‌توجهی هر کودکی، نباید به او برچسب ابتلا به اختلال بیش فعالی زد و هر فردی با علائم مشابه، باید به دقت تحت نظر یک پزشک، معاینه شود. اهمیت این موضوع از آن جهت است که ممکن است بسیاری از این افراد، مبتلا به هیچ اختلالی نباشند و یا یک یا چند اختلال رفتاری دیگر نیز داشته باشند. همچنین ممکن است افرادی با نشانه‌های ابتلا به بیش فعالی، یک مشکل روانی دیگر مانند افسردگی یا اختلال دو قطبی داشته باشند.

علائم و نشانه‌های بیش فعالی چیست؟

در کودکان، نداشتن تمرکز کافی و مشکل در تشخیص دادن رفتار مناسب در موقعیت‌های مختلف، امری عادی به حساب می‌آید. ولی برای کودکان مبتلا به بیش فعالی، این مشکل به مرور زمان حل نخواهد شد. این علائم تا بزرگسالی ادامه پیدا می‌کنند و می‌توانند به حدی وخیم شوند که روند معمول زندگی کودکان در مدرسه را با اخلال مواجه کرده و روابط دوستانه و عاطفی آن‌ها را نیز تحت الشعاع قرار دهد.

برخی از علائم احتمالی ابتلا به اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) در کودکان به قرار زیر هستند:

• بسیار رویا پردازی می‌کنند
• در بسیاری از موارد لوازم خود را فراموش یا گم می‌کنند
• پیچ و تاب می‌خورند و بی‌قراری می‌کنند
• پر حرف هستند
• از روی بی‌دقتی اشتباه می‌کنند و یا در موارد غیرضروری خطر می‌کنند
• مقاومت در برابر وسوسه‌ها برایشان دشوار است
• در نوبت قرار گرفتن برایشان سخت است
• کنار آمدن با افراد دیگر برای آن‌ها دشوار است

چه عواملی باعث ابتلا به بیش فعالی می‌شوند؟

در حال حاضر محققان هنوز دلیل اصلی ابتلا به بیش فعالی را کشف نکرده‌اند، اما تحقیقات نشان داده‌اند که عوامل ژنتیکی نقش بسیار مهمی در ابتلا به این اختلال ایفا می‌کنند. علاوه بر عوامل وراثتی، چند دلیل دیگر نیز احتمالاً در ابتلا به بیش فعالی اثرگذار هستند که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آسیب مغزی
• قرار گرفتن در معرض خطرات محیطی (مانند سرب) در دوران بارداری مادر یا در سنین پایین
• مصرف مواد الکلی و تنباکو توسط مادر در دوران بارداری
• زایمان زودرس
• کم بودن وزن نوزاد در زمان تولد

تاثیر منفی بیش فعالی بر مطالعه و روش‌های مقابله با آن

یکی از حوزه‌هایی که افراد مبتلا به بیش فعالی در آن مشکلات زیادی را تجربه می‌کنند، تمرکز در مطالعه و همچنین ثابت قدم  ماندن در برنامه‌ریزی روزانه حین مطالعه است.

در ادامه‌ی این مقاله قصد داریم به روش‌هایی کاربردی برای کنترل علائم بیش فعالی هنگام مطالعه و درس خواندن در دانش‌آموزان اشاره کنیم:

مهارت‌های مطالعه

راهکارهای مختلفی برای تقویت مهارت‌های مطالعه در دانش‌آموزان مبتلا به اختلال بیش فعالی مطرح شده‌اند، که از جمله‌ی آن‎‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برنامه‌ریزی برای افزایش زمان مطالعه
• پیدا کردن یک فضای ساکت که فقط برای مطالعه استفاده شود
• ایجاد یک برنامه‌ی روزانه برای مطالعه
• افزایش تعداد استراحت‌ها بین زمان‌های مطالعه
• تداوم روند مطالعه و انبار نکردن مطالب درسی برای پرداختن به آن‌ها در دقیقه‌ی 90
• درنظر گرفتن زمان اضافی برای انجام تکالیف درسی
• بهره‌گیری از کمک یک معلم خصوصی در صورت نیاز
• هایلایت کردن اطلاعات مهم در متن کتاب‌های درسی و جزوه‌ها و یا کدگذاری کردن آن‌ها با رنگ‌های مختلف
• نوشتن دوباره‌ی نکات مهم درسی
• خودآزمایی و حل نمونه‌های سوال‌های تمرینی پس از مطالعه‌ی مطالب درسی
• استفاده از تکنیک‌های رایج برای مطالعه‌ی فعال، مانند: مطالعه‌ی سرفصل‌ها پیش از مطالعه‌ی هر فصل، پیش‌خوانی و مرور کلی مطالب فصل‌های بعدی، یادداشت‌برداری در حین مطالعه، مرور کردن نکات کلیدی درس
• تقسیم کردن زمان مطالعه به دوره‌های یک ساعته در طول روز به جای 3 تا 4 ساعت مطالعه‌ی مداوم در عصر
• پیدا کردن زمانی که در آن بیشترین تمرکز وجود دارد
• تشخیص اینکه تمرکز دانش‌آموز در سکوت مطلق بالاتر است یا با بهره‌گیری از برنامه‌های نویز سفید
• درک این مطلب که آیا مطالعه‌ی فردی برای دانش‌آموز بهتر است یا مطالعه‌ی گروهی
• مرور سریع یادداشت‌ها بعد از هر کلاس درسی تا جاهای خالی در ذهن دانش‌آموز پر شود و به یاد آوردن اطلاعات در آینده ساده‌تر باشد. این یادداشت‌ها همچنین باید قبل از کلاس بعدی، بار دیگر مرور شوند
• از خط کشی، نوشتن در حاشیه، هایلایت کردن و خواندن اطلاعات با صدای بلند استفاده کنید تا در حین مطالعه هوشیار بمانید
• استفاده از روش مطالعه pq4r

مهارت‌های نظم‌دهی

علاوه برموارد بالا، می‌توان به نظم به‌عنوان دیگر عامل موثر بر کیفیت مطالعه در دانش‌آموزان مبتلا به اختلال بیش فعالی اشاره کرد. در ادامه راهکارهایی برای منظم کردن شیوه‌ی مطالعه‌ی این دانش‌آموزان ذکر شده است:

• مرتب نگه داشتن میز شخصی
• استفاده از پوشه‌ها و گیره‌ها برای مرتب نگه داشتن یادداشت‌های کلاسی و جزوه‌ها
• در نظر گرفتن فضای اضافی در زمان یادداشت‌برداری، برای اضافه کردن نکاتی که بعداً در آن قسمت اضافه خواهند شد
• آماده کردن کتاب‌ها و لوازم مورد نیاز روی میز مطالعه قبل از شروع درس خواندن
• مرتب یا خالی کردن میز مطالعه در انتهای هر روز

مهارت‌های مدیریت زمان

مدیریت زمان نیز برای بهبود شرایط درس خواندن یک دانش‌آموز مبتلا به اختلال بیش فعالی از اهمیت زیادی برخورددار است و می‌توان کیفیت آن را با استفاده از روش‌های زیر افزایش داد:

• شروع کردن هر روز با تهیه‌ی فهرستی از کارهای مهمی که در آن روز باید انجام شوند و اولویت‌بندی کردن اهداف روز (به طور مثال خرید جوراب شاید به اندازه‌ی درس خواندن برای امتحان ترم اهمیت نداشته باشد. پس اولویت‌بندی می‌تواند نقش مهمی در برنامه‌ی روزانه ایفا کند)
• جلوگیری از اهمال‌کاری و عقب نیانداختن زمان انجام کارها
• واقع بین بودن و شناخت کافی از قابلیت‌های شخصی (به طور مثال شاید واقع‌بینانه نباشد که در روز بیشتر از 5 ساعت مطالعه داشته باشید)
• تقسیم کردن کارهای بزرگ به کارهای کوچک‌تر، به نحوی که بتوان از پس آن‌ها برآمد
• قرار دادن زمان اضافی در برنامه‌ریزی هر روز تا در صورتی که بعضی از کارها بیشتر از زمان پیش‌بینی شده وقت بردند، مشکلی ایجاد نشود

آماده شدن پیش از آزمون

آماده‌سازی برای آزمون‌ها و امتحانات پیش رو نیز می‌تواند از موضوعاتی باشد که یک دانش‌آموز دارای بیش فعالی با آن دست و پنجه نرم می‌کند. در ادامه راهکارهای در این زمینه ارائه شده است:

• مرور کردن اطلاعات به صورت مستمر: این تنها راهی است که به واسطه‌ی آن اطلاعات در حافظه‌ی بلند مدت ذخیره می‌شوند
• ارجح دانستن «یادگیری» مطالب درسی نسبت به «حفظ کردن» آن‌ها

بهره‌گیری مناسب از ابزار مطالعه

دسته‌بندی ابزارهایی که در دست داریم برای بهبود کیفیت مطالعه یکی از کارهایی است که می‌تواند کمک زیادی به دانش‌آموزان مبتلا به بیش فعالی بکند. برای این کار می‌توان ارهکارهای زیر را عملی کرد:

• تهیه مکرر فهرستی از کارها و یادداشت‌هایی برای خود
• کد گذاری رنگی (برای بادداشت‌ها، پوشه‌ها، برنامه‌‌ها و …)
• استفاده مستمر از تشریفات و برنامه‌های منظم روزانه هنگام مطالعه
• بهره گیری از نرم افزارهای موثر برای مدیریت زمان (یادآورها)

جلوگیری از اهمال‌کاری

پیش‌تر از اهمیت به تعویق نینداختن کارها گفته شد، اما شاید این موضوع در عمل دشوارتر از آن چیزی باشد که به نظر می‌رسد. بنابراین از روش‌های زیر می‌توان برای جلوگیری از عقب افتادن برنامه‌ها استفاده کرد:

• پایبندی به برنامه‌ی روزانه و انجام فعالیت‌های عقب‌مانده از روز قبل
• انجام دادن تکالیف دشوارتر در ابتدا
• کمک گرفتن از مشاورین و دبیران
• آشنایی با عواملی که به شما انگیزه می‌دهند
• ارجحیت دادن به مطالعه نسبت به تفریح
• استفاده از جوایز کوچک بعد از اتمام هر بخش از مطالعه یا انجام تکلیف (نوشیدنی، خوراکی و میان وعده، گشت زدن و یا بازی‌های ویدیویی)
• کنار گذاشتن مواردی که باعث حواس‌پرتی یا عدم تمرکز بشوند مانند تلویزیون، گوشی همراه، تبلت یا رایانه

• شروع مطالعه از صفحاتی که جالب‌تر هستند برای جلوگیری از بروز بی‌حوصلگی [منبع]

نتیجه‌گیری

حضور در محیط پر از قانون و ضابطه‌ی مدرسه برای دانش‌آموزانی که مبتلا به اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) هستند، می‌تواند به معضلی بزرگ مبدل شود. تنها در سایه‌ی حمایت‌های کادر آموزشی مدرسه و همراهی اولیای دانش‌آموزان است که می‌توان برای دانش‌آموزان درگیر با این اختلال شرایط تحصیلی مناسبی فراهم کرد.

به کار گرفتن روش‌های ذکر شده در این مقاله، می‌تواند از سختی و تأثیر روزانه‌ی این اختلال در روند تحصیل و درس خواندن دانش‌آموزان مبتلا بکاهد، اما در وهله‌ی اول مراجعه‌ی به موقع به روان‌درمانگر و تشخیص صحیح در کنار بهره‌گیری از روش‌های درمانی مورد نظر پزشک، برای این دست از دانش‌آموزان اهمیت بیشتری دارد.

سوال‌های متداول

این نوشته راهکارهایی برای افزایش کیفیت مطالعه در دانش آموزان بیش فعال برای اولین بار ظاهر می شود در سامانه تراز.